بیش فعالی بیش حسی دهانی چیست؟ علائم، علت‌ها و راهکارهای درمان
اگر فرزندتان با دیدن یک غذای تازه عق میزند، مسواک را پس میزند یا ماه‌هاست فقط چند غذای نرم و مشخص میخورد، شاید مشکل او «بدغذایی» ساده نباشد. بیش حسی دهانی یعنی دهان کودک حس‌ها را شدیدتر از حد معمول دریافت میکند. بافت غذا، طعم، دما و حتی لمس مسواک برایش آزاردهنده است و بدنش با عق زدن، گریه یا امتناع از خوردن از خودش دفاع میکند.
خبر خوب این است که با تمرین تدریجی و درست، بیشتر کودکان کم‌کم راحت‌تر غذا می‌خورند و بیش‌حسی دهانی در آنها کم‌رنگ‌تر می‌شود.
بیش حسی دهانی چیست؟
دهان یکی از حساس‌ترین بخش‌های بدن است. هر لقمه همزمان بافت، دما، طعم و فشار را به مغز گزارش میکند. در بیش‌حسی دهانی مغز این پیام‌ها را بزرگ‌تر از واقعیت می‌خواند. چیزی که برای ما یک لقمه ساده است، برای کودک میتواند ناخوشایند و حتی ترسناک باشد.
درمانگرها این حوزه را «پردازش حسی دهانی» می‌نامند؛ یعنی اینکه کودک احساس‌های دهان را چطور تجربه میکند، از جمله طعم، بافت، دما و حرکت‌های جویدن، گاز زدن و مکیدن. بعضی کودکان این احساس‌ها را بیش از حد شدید حس می‌کنند و بعضی دیگر کمتر از حد لازم. برخی درمانگرها بیش‌حسی دهانی را «دفاعیت دهانی» هم می‌گویند؛ فرق ظریف این دو اصطلاح را کمی پایین‌تر توضیح داده‌ایم.
بیش حسی دهانی کودکان اغلب با بدغذایی اشتباه گرفته می‌شود، اما بدغذایی انتخاب کودک نیست و با اصرار و تشویق هم حل نمی‌شود. شناخت درست نوع مشکل، اولین قدم برای کمک به اوست.
سه الگوی حسی در دهان: بیش‌حسی، کم‌حسی و حس‌جویی
همه مشکل‌های حسی دهان از یک جنس نیستند. این جدول سه الگوی اصلی را کنار هم می‌گذارد تا ببینید فرزند شما به کدام نزدیک‌تر است:
| الگو | دهان کودک چه میکند | در غذا خوردن و رفتار چه دیده می‌شود |
|---|---|---|
| بیش‌حسی (حس زیاد) | حس‌ها را شدید دریافت میکند و می‌خواهد از آنها دور شود | غذاهای محدود، دوری از بافت‌های مخلوط، عق زدن آسان، اعتراض به مسواک |
| کم‌حسی (حس کم) | حس‌ها را ضعیف دریافت میکند و غذا را خوب «حس نمی‌کند» | لقمه‌های بزرگ، پر کردن دهان، ماندن غذا در دهان، علاقه به طعم‌های تند و شدید |
| حس‌جویی | دنبال ورودی حسی قوی‌تر می‌گردد | جویدن لباس و مداد، علاقه به خوراکی‌های سفت و ترد، چیزی همیشه در دهان |
این الگوها لزوماً جدا از هم نیستند. ممکن است کودکی از غذاهای له‌شده و نرم بیزار باشد، اما چیپس و کراکر ترد را دوست داشته باشد. حتی ممکن است دهانش حساس باشد، ولی با دست‌هایش فقط چیزهای سفت و خشک را لمس کند.
نشانه‌های بیش‌حسی دهانی در کودکان
اگر چند مورد از این نشانه‌ها را در فرزندتان می‌بینید، دهان او احتمالاً بیش از حد حساس است:
- عق زدن آسان: گاهی لقمه فقط با یک جرعه آب پایین میرود.
- فهرست کوتاه غذاها: کودک بافت‌های خاص، مثل غذاهای نرم، گلوله‌گلوله یا مخلوط (ماست میوه‌دار، سوپ با تکه‌های سبزی) را رد میکند.
- شیوه‌ی عجیب غذا برداشتن: غذا را فقط با دندان از قاشق یا چنگال برمی‌دارد و لب‌هایش را عقب نگه می‌دارد.
- گریه و اعتراض سر غذا: در موارد شدیدتر، استفراغ هم دیده می‌شود.
- بیزاری از مسواک و شستن صورت.
- حساسیت به لمس: از بازی با خمیر، گل، ماسه یا نقاشی با انگشت فرار میکند و لمس شدن را دوست ندارد.
- دیر رسیدن به مراحل غذا خوردن: مثلاً دیر به غذای جامد یا لیوان بدون سرپوش می‌رسد.
در بعضی کودکان مشکل عمومی‌تر است: با هر چیزی که وارد دهانشان شود، حتی غیرخوراکی، عق می‌زنند یا استفراغ می‌کنند. در بعضی دیگر فقط خوردنی‌ها مشکل‌ساز است و چیزهای دیگر را راحت به دهان می‌برند. این تفاوت را به درمانگر بگویید، چون در انتخاب برنامه اهمیت دارد.
مشکل حسی است، حرکتی یا رفتاری؟
مشکل غذا خوردن سه جزء دارد: حسی، حرکتی و رفتاری. کودک ممکن است فقط یکی از آنها را داشته باشد یا هر سه را. به همین دلیل، قبل از هر برنامه‌ی درمانی باید ارزیابی انجام شود.
جزء حسی
اینجا مشکل از «احساس» است، نه از قدرت ماهیچه‌ها. حساسیت دهانی یک مشکل جسمی و مربوط به پردازش حسی در مغز است و در کودکانی با اوتیسم یا بعضی اختلال‌های عصبی بیشتر دیده می‌شود. چیزی که به دهان کودک می‌رسد، یعنی بافت، بو، دما و طعم، برایش بیش از حد زیاد (یا کم) است.
جزء حرکتی
در مشکل حرکتی، ماهیچه‌های دهان به‌اندازه‌ی کافی قوی یا هماهنگ نیستند و کودک در جابه‌جا کردن و جویدن غذا مشکل دارد. نشانه‌هایش این‌هاست:
- دیر رسیدن به غذای جامد، چون جویدن برایش سخت است
- جویدن کند و کم‌اثر و ماندن غذا در دهان
- افتادن غذا از دهان
- سرفه یا خفگی هنگام خوردن
- طولانی شدن وعده‌ها و کم خوردن به همین دلیل
این مشکل را معمولاً گفتاردرمانی با تمرین‌هایی برای تقویت ماهیچه‌های دهان و بهتر کردن شیوه‌ی غذا خوردن درمان میکند. چون در مشکل حرکتی خطر ورود غذا به مسیر تنفس و خفگی وجود دارد، این نشانه‌ها را جدی بگیرید.
جزء رفتاری
گاهی بدغذایی شدید، ترس از غذا خوردن، امتناع از غذا و محدود خوردن ریشهی رفتاری دارد. تجربه‌های پزشکی، حسی و عاطفی گذشته روی واکنش کودک اثر می‌گذارد؛ مثلاً کودکی که زیاد استفراغ کرده، ممکن است از غذا بترسد. اینجا «دفاعیت دهانی» معنا پیدا میکند: برخلاف حساسیت دهانی که جسمی است، این حالت بیشتر به تجربه‌های ناخوشایند گذشته برمی‌گردد.
مهم‌ترین نکته این است که رفتار کودک نوعی پیام است. وقتی علت واقعی پیدا و درمان شود، رفتار هم کم می‌شود.
جمله‌ی اصلی (انگلیسی): "Behavior is a response, not a choice"
ترجمه: رفتار یک واکنش است، نه انتخاب. چیزی که شبیه بدغذایی به نظر می‌رسد، اغلب واکنش کودک به ناراحتی یا تلاش او برای تنظیم نیازهای حسی‌اش است.
به نقل از سایت Omega Center for People with Disabilities
علت‌ها و عوامل خطر بیش‌حسی دهانی
بیش‌حسی دهانی معمولاً یک علت تنها ندارد. اینها رایج‌ترین زمینه‌هاست:
- تفاوت در پردازش حسی مغز: بعضی کودکان ورودی‌های حسی را متفاوت پردازش می‌کنند؛ این وضعیت در اختلال پردازش حسی دیده می‌شود.
- اختلال‌های رشدی و عصبی: اوتیسم، بیش‌فعالی، فلج مغزی و سندرم داون.
- شرایط پزشکی در شروع زندگی: تولد بسیار زودرس، بیماری‌های گوارشی، تنفسی یا عصبی و سندرم‌های ژنتیکی.
- مشکل در عصب‌ها: بعضی کودکان با عصب‌هایی به دنیا می‌آیند که درست کار نمی‌کنند و هرگز غذا خوردن طبیعی را تجربه نکرده‌اند. در بعضی دیگر، جراحی، بستری طولانی یا تغذیه با لوله الگوی عصب‌ها را عوض کرده است.
- وقفه در دوره‌های حساس غذا خوردن: هر چیزی که غذا خوردن طبیعی را در زمانی که مغز آماده‌ی یادگیری مهارت‌هایی مثل قاشق یا غذای جامد است مختل کند، اثر می‌گذارد. شروع زودتر یا دیرتر از زمان مناسب هم میتواند مشکل بسازد.
- ریشهی رفتاری: مثل کودکی که بر اثر استفراغ زیاد از غذا بیزار شده است.
اثر بیش‌حسی دهانی بر تغذیه و زندگی خانواده
کودکی که نمی‌تواند یا نمی‌خواهد غذا بخورد، کیفیت زندگی کل خانواده را تحت تأثیر قرار می‌دهد. وعده‌های غذایی پر از استرس می‌شود و والدین نگران رشد او می‌شوند.
هر مشکل غذا خوردنی میتواند تغذیه را مختل کند. در بدترین حالت، کودک وزن کافی نمی‌گیرد یا رشدش کند می‌شود. وقتی کالری و چربی کافی به بدن نرسد، رشد مغز هم تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
پس نباید منتظر ماند تا «خودش درست شود». بیش‌حسی دهانی کودکان هم از این قاعده جدا نیست. اگر کودک اوتیسم دارد و غذا نخوردن هم دیده می‌شود، درباره‌ی مشکل غذا نخوردن در کودک اوتیسم بیشتر بخوانید.
مسواک زدن هم معمولاً یکی از اولین میدان‌های مقاومت است. با راهکارهایی که در ادامه آمده، می‌توانید آن را آسان‌تر کنید.
تشخیص و ارزیابی: متخصص چه چیزهایی را بررسی میکند؟
تشخیص با شرح حال شروع می‌شود. هرچه بیشتر درباره‌ی غذا خوردن کودک از بدو تولد بگویید، درمانگر زودتر متوجه می‌شود مشکل از کجا شروع شده است. معمولاً این موارد را می‌پرسند:
- واکنش کودک به بافت‌های مختلف غذا
- مدت زمانی که هر وعده طول می‌کشد
- غذاهایی که رد میکند
- کارهایی که شما برای خوردن او انجام می‌دهید
بعد معاینهی حسی-حرکتی دهان انجام می‌شود: ساختار صورت، قدرت ماهیچه‌ها، دامنه‌ی حرکت و واکنش‌های حسی. در مرحله‌ی بعد، درمانگر غذا خوردن کودک را مشاهده میکند. ضعف گونه‌ها یا حرکت‌های ناهماهنگ به مشکل حرکتی اشاره دارد و عق زدن، استفراغ یا واکنش شدید به بعضی غذاها به مشکل حسی.
اگر شک به مشکل در بلع باشد، پزشک ممکن است آزمایش‌های تصویربرداری مثل بلع باریم یا بلع ویدیوفلوروسکوپی را بخواهد. این آزمایش‌ها نشان می‌دهند غذا و مایعات چطور از دهان، گلو و مری عبور می‌کنند و کودک هنگام جویدن و بلعیدن بافت‌های مختلف ایمن و هماهنگ است یا نه.
چون مشکل تغذیه معمولاً چندوجهی است، بهترین نتیجه از کار گروهی گفتاردرمانگر، کاردرمانگر، متخصص تغذیه، روان‌شناس و پزشک به دست می‌آید.
درمان بیش حسی دهانی در رسش
برای درمان بیش حسی دهانی نسخه‌ی یکسانی وجود ندارد. برنامه بر اساس سن، سطح مهارت و ترکیب مشکل حسی، حرکتی و رفتاری هر کودک چیده می‌شود.
در کلینیک رسش، بعد از ارزیابی، تیم چندتخصصی برنامه‌ای شخصی‌سازی‌شده می‌نویسد و شما را هم در اجرای آن شریک میکند. هدف همه‌ی رویکردها یکی است: اینکه کودک بتواند ایمن و کارآمد غذا بخورد.
کاردرمانی حسی
اگر مشکل اصلی حسی باشد، کاردرمانی اختلالات حسی محور کار است. یکی از روش‌های اصلی «حساسیت‌زدایی» است: مواجهه‌ی کم‌کم و تکرارشونده با غذاها یا بافت‌هایی که کودک را ناراحت می‌کنند. درمانگر ممکن است نوع غذا یا شیوه‌ی غذا دادن را هم تغییر دهد، مثلاً قاشق یا لیوان را عوض کند.
تحریک دهان معمولاً از بیرون به داخل پیش میرود: از گونه‌ها شروع می‌شود، بعد فک، لب‌ها و در آخر داخل دهان. اگر کودک هنوز حس را تحمل نمی‌کند، تمرینهای حرکتی دهان شاید اصلاً جواب ندهد. به همین دلیل اول باید ورودی حسی قابل‌تحمل شود.
گفتاردرمانی برای تغذیه
اگر جزء حرکتی هم در کار باشد، تمرین‌هایی برای تقویت ماهیچه‌های لب، گونه و زبان و بهتر کردن تکنیک جویدن و بلع انجام می‌شود. استفاده از نی، فوت کردن حباب و سوت هم از تمرینهای ساده‌ی تقویت ماهیچه‌های دهان است.
رفتاردرمانی
وقتی بخش رفتاری پررنگ است، رفتاردرمانی کمک میکند. درمان شناختی-رفتاری میتواند وقتی بخش رفتاری در مشکل غذا خوردن نقش دارد، به کودک و خانواده کمک کند.
نقش شما در خانه
درمانگر به شما یاد می‌دهد در خانه چه کنید تا کودک در غذا خوردن موفق‌تر باشد. پیشرفت واقعی از تمرینهای کوتاه و مداوم در زندگی روزمره می‌آید، نه فقط از جلسه‌ها.
می‌خواهید بدانید مشکل غذا خوردن فرزندتان حسی است یا حرکتی؟ با ارزیابی تخصصی شروع کنید.
برنامه‌ی گام‌به‌گام در خانه
پیش از هر کاری یک قاعده را به خاطر بسپارید: سرعت را کودک تعیین میکند. اگر او را قبل از آماده شدن به امتحان بافت جدید مجبور کنید، ترسش بیشتر می‌شود. بزرگسالان کمی هستند که فقط پوره می‌خورند؛ کودک شما هم در زمان خودش غذای جامد را دوست خواهد کرد.
این 9 قدم را به ترتیب و با حوصله امتحان کنید:
- وعده‌ها را آرام نگه دارید. فشار و اجبار نیاورید، برنامه‌ی ثابتی داشته باشید و بگذارید کودک غذا را با سرعت خودش بررسی کند.
- بافت را خیلی کم تغییر دهید. یا غذا را کم‌کم غلیظ‌تر کنید یا کم‌کم دانه‌دارتر. غلیظ کردن معمولاً راحت‌تر پذیرفته می‌شود، ولی چون از قبل معلوم نیست کودک شما به کدام جواب می‌دهد، هر دو را امتحان کنید. نیم تا یک قاشق چای‌خوری غلیظ‌کننده (مثل پودر فرنی کودک، پوره‌ی سیب‌زمینی یا برنج کودک) را به غذای صاف همیشگی‌اش اضافه کنید، یک هفته همان مقدار را ادامه دهید و هفته‌ی بعد کمی بیشتر کنید. یک ترفند: یک پرس از غذای خانگی را کمی کمتر از معمول مخلوط کنید و در قالب یخ بریزید تا هر وعده کمی از آن را بردارید. وقتی غلظت جا افتاد، با همین روش ذره‌های ریز اضافه کنید.
- از غذاهای «گاز بزن و حل شو» استفاده کنید. خوراکی‌هایی مثل پفک ساده، ویفر یا بیسکویت‌های ترد که در دهان زود حل می‌شوند، تحریک حسی کمتری دارند و به کودک اعتمادبه‌نفس می‌دهند.
- بیرون از وعده‌ی غذا با غذا بازی کنید. وقتی فشاری برای خوردن نیست، کودک راحت‌تر غذا را لمس و بررسی میکند و می‌فهمد هر غذا در دهان چه حسی می‌دهد.
- صورت و اطراف دهان را با لمس خوشایند آماده کنید. با پارچه‌ی نرم، حوله‌ی کوچک، برس نرم یا اسباب‌بازی صورت، اطراف لب و دهان کودک را نوازش کنید و آن را به بازی قلقلک تبدیل کنید؛ بگذارید او هم صورت شما را قلقلک دهد. حرکت‌ها آهسته، یکنواخت و با فشار ملایم باشد و قبل از هر کار بگویید چه میکنید. از گونه شروع کنید، بعد فک و لب‌ها و در آخر داخل دهان.
- مسواک زدن را حسی کنید. بگذارید کودک مسواک را در اطراف لثه، زبان و سقف دهان بچرخاند. مسواک نرم و خمیردندان‌های با طعم‌های مختلف کمک میکند. وقتی با این کار راحت شد، می‌توانید مسواک برقی یا لرزان را امتحان کنید.
- اسباب‌بازی را طعم‌دار کنید. اسباب‌بازی محبوبش را در چیزی مثل کچاپ، سس شکلات یا کاستارد فرو کنید تا لیس بزند یا بمکد؛ این روش، آشنایی با طعم‌های تازه را بی‌تهدید میکند. مطمئن شوید قطعه‌ی کوچکی روی اسباب‌بازی نیست که جدا شود و خطر خفگی بسازد.
- خودخوری را زود شروع کنید. کودک وقتی خودش کنترل را دارد، راحت‌تر غذای جدید را امتحان میکند. حتی پیش از آنکه خودش بتواند بخورد، هنگام غذا دادن یک قاشق به او بدهید تا بگیرد، با آن بازی کند یا سعی کند خودش غذا بخورد.
- جویدن محکم را تمرین کنید. وقتی کودک غذای جامد را به دهان می‌گیرد، تشویقش کنید آن را کنار دندان‌های آسیاب بگذارد و محکم بجود. این کار غذا را قبل از رسیدن به زبان خرد میکند و مانع تحریک شدن عق زدن می‌شود. جویدن اغراق‌شده و پرسروصدا را خودتان نشان دهید تا او تقلید کند.
اگر فرزندتان مشکل حرکتی یا بلع دارد، پیش از امتحان بافت‌های جدید با متخصص مشورت کنید.
نردبان حسی: چه چیزی آرام‌تر است و چه چیزی تحریک‌کننده‌تر؟
هر ویژگی غذا، یعنی بافت، دما، طعم و فشار، ذهن را به‌اندازه‌ی متفاوتی هوشیار و تحریک میکند. از چیزی شروع کنید که کودک همین حالا می‌پذیرد و هر بار فقط یک پله جلو بروید:
- بافت: مایعات کمترین تحریک را دارند. بعد پوره‌ی صاف، پوره‌ی دانه‌دار، غذاهای نرم و له، غذاهای خرد یا چرخ‌شده، غذاهای سفت و ترد که زود حل می‌شوند، غذاهای سفت و ترد معمولی و در آخر بافت‌های مخلوط (مثل میوه‌ای که پوستش مانده یا ماست میوه‌دار) بیشترین تحریک را دارند.
- دما: دمای اتاق کمترین تحریک را دارد، بعد گرم، خنک (یخچال)، سرد (فریزر)، داغ و در آخر دماهای متناوب، مثل یک تکه پای سیب گرم با بستنی سرد.
- طعم: غذاهای بی‌طعم کم‌تحریک‌ترین هستند. بعد طعم‌های ملایم دارای ادویه یا سبزی معطر، بعد شیرین، شور و تند، ترش و در آخر تلخ.
- فشار: فشار عمیق کمترین تحریک را دارد و لمس سبک بیشترین. ابزارهای لرزان هم بسته به شدت لرزش میتوانند واکنش‌های متفاوتی بسازند.
پوست اطراف دهان بسیار حساس است. گاهی فقط نزدیک کردن یک وسیله به دهان برای کودک ناخوشایند است. پس بگذارید خودش وسیله را به دهانش ببرد و ببینید چطور لب، دندان و زبانش را به‌کار می‌گیرد.
تمرینهای سرگرم‌کننده را بیرون از وعده‌ی غذا انجام دهید؛ وعده برای خوردن است، نه یادگیری مهارت. نمونه‌هایی که می‌توانید امتحان کنید:
- هویج یا کرفس خام را به‌جای چوب طبل در بازی موسیقی بدهید.
- کورن‌فلکس خردشده را در کاردستی استفاده کنید.
- در شیشه‌ی ادویه‌ی کوچک، برنج خشک و یک خرده ادویه (مثل پیاز خشک یا زیره) بریزید، درش را محکم ببندید و بگذارید کودک آن را تکان دهد و بو کند و با دهان لمس کند.
- یک سر چوب عسل یا چوب بستنی را با کمی چیز شیرین، مثل پودینگ، آغشته کنید تا با دهان بررسی کند.
- یک کیسه‌ی پارچه‌ای برنج را گرم کنید یا قاشق فلزی را در آب سرد و گرم بگذارید تا کودک تفاوت دما را حس کند.
وقتی کودک عق میزند چه کنیم؟
عق زدن در بیش‌حسی دهانی گاهی به یک واکنش آموخته‌شده تبدیل می‌شود. این قاعده‌ها کمک میکند آن را کم کنید:
- آرام بمانید. کودکان واکنش والدین را در غذا خوردن خیلی خوب می‌فهمند. اگر شما نگران بافت غذا باشید، آنها هم مضطرب می‌شوند و از غذا بیشتر فاصله می‌گیرند.
- حواسش را پرت کنید. یک آهنگ بامزه بخوانید، قیافه‌ی خنده‌دار بگیرید یا اسباب‌بازی را روی سرتان بگذارید. گاهی همین، چرخه‌ی عق زدن را قطع میکند و کودک خودش لقمه‌ی دانه‌دار را مدیریت میکند.
- به عق زدن توجه زیادی نشان ندهید. کودک سریع می‌فهمد با عق زدن پدر و مادر کارشان را رها می‌کنند و می‌دوند. با لحن آرام و کم‌صدا با او صحبت کنید. اگر استفراغ کرد، بی‌سروصدا و بدون هیاهو تمیزش کنید. بعد از تمام شدن وعده می‌توانید او را بغل کنید و ببوسید.
جمله‌ی اصلی (انگلیسی): "signs of distress, not effective therapy"
ترجمه: اضطراب شدید، ترس و عق زدن نشانه‌ی ناراحتی کودک است، نه درمان مؤثر. هر بخش از دهان را که کودک آماده‌ی لمسش نیست مجبور به پذیرش نکنید و هر قدر طول بکشد، آرام پیش بروید.
به نقل از سایت Milton Keynes City Council
اگر همراه عق زدن، سرفه یا خفگی هم می‌بینید، موضوع را جدی بگیرید و با متخصص مطرح کنید.
کم‌حسی دهانی و حس‌جویی: وقتی کودک مدام چیزی در دهان دارد
کودکی که دهانش «کمحس» است
این کودکان مثل بیش‌حس‌ها غذا را پس نمی‌زنند، بلکه دهانشان بازخورد کافی نمیدهد. ممکن است این نشانه‌ها را ببینید:
- عاشق طعم‌های شدید مثل شیرین، ترش، شور و تند هستند.
- موقع غذا خوردن کثیف می‌کنند و در پایان وعده، تکه‌هایی از غذا در دهانشان می‌ماند.
- لقمه‌های بزرگ برمی‌دارند، دهانشان را پر می‌کنند یا غذا را در گونه‌شان نگه می‌دارند.
- غذا را خوب نمی‌جوند و بلع بدون جویدن کافی، خطر خفگی دارد.
- بعد از دوران دندان‌درآوردن هم زیاد آب دهانشان می‌ریزد.
- همیشه چیزی در دهان دارند: اسباب‌بازی، خودکار، آدامس یا چیزهای غیرخوراکی.
کمک‌هایی که مفید است:
- قبل از وعده، دهان را با فعالیت‌های حسی «بیدار» کنید.
- از ماساژور دهانی، لرزش و اشیای بافت‌دار استفاده کنید.
- ترکیبی از ورودی آرام‌بخش (فشار عمیق و لمس محکم) و ورودی تحریکی (ضربه‌های سبک و سریع) به‌کار ببرید.
- غذاهایی با بافت، طعم و دمای بیشتر انتخاب کنید و بگذارید لقمه‌های با اندازه‌ی متفاوت امتحان کند. بچه‌های بزرگ‌تر میتوانند چشم‌ها را ببندند و حدس بزنند چه می‌خورند.
- در طول غذا صورت را با پارچه‌های بافت‌های مختلف پاک کنید.
- ترتیب تحریک را رعایت کنید: گونه‌ها، فک، لب‌ها، بعد دندان‌ها و لثه‌ها، داخل گونه‌ها، نوک زبان، وسط و کناره‌های آن و در آخر سقف دهان.
در بعضی کودکان کمحس، درمانگر برای کمک به حس کردن غذا، طعم بیشتری هم به آن اضافه میکند.
حس‌جویی دهانی بعد از دو سالگی
گذاشتن همه‌چیز در دهان در نوزاد و نوپا کاملاً طبیعی است. مکیدن، نوزاد را آرام میکند و از حدود 18 تا 24 ماهگی کودک با دهان دنیا را کشف میکند: اینکه چیزی چقدر بزرگ، سفت یا نرم است. این رفتار معمولاً از حدود 18 ماهگی کمتر می‌شود و تا دو سالگی ادامه دارد.
اما اگر بعد از دو سالگی کودک همچنان اسباب‌بازی، یقه و آستین، مداد یا کاغذ را می‌جود، انگشت می‌مکد، ناخن می‌جود یا چیزهای غیرخوراکی مثل خاک و ماسه میخورد، دلیلی پشت آن هست. دلایل رایج:
- تأخیر رشدی: کودک هنوز در مرحله‌ای است که با دهان دنیا را کشف میکند و رفتارش با سن رشدی او می‌خواند، نه سن تقویمی.
- خودآرام‌سازی: مکیدن آرام‌بخش است و بعضی کودکان وقتی ناراحت، خسته یا شلوغ‌شده‌اند از آن استفاده می‌کنند. گاهی نشانه‌ی این است که راهکار دیگری برای آرام شدن ندارند.
- فشار حسی بیش از حد: فک یکی از قوی‌ترین ماهیچه‌های بدن است و جویدن به مغز ورودی قوی می‌دهد که به آرام شدن کمک میکند. این رفتار در اوتیسم هم دیده می‌شود؛ درباره‌ی لیسیدن و در دهان گذاشتن اشیا در اوتیسم جداگانه نوشته‌ایم.
- مشکل دندان: رویش دندان دائمی، پوسیدگی یا عفونت. اگر شک دارید، کودک را نزد دندانپزشک ببرید.
- پیکا: کودک مبتلا به پیکا هر چیزی، مثل خاک، سکه یا لگو، به دهان میبرد و خوراکی و غیرخوراکی را از هم جدا نمی‌کند. این وضعیت پزشکی است و باید با پزشک در میان گذاشته شود.
این رفتار وقتی مشکل می‌شود که کودک هنگام مکیدن و جویدن «ذهنش جای دیگری» باشد و در کلاس گوش ندهد، دور دهانش بثورات دردناک بزند، لباس یا وسایلش را خراب کند، با همسالانش متفاوت به نظر برسد و تحقیر شود، یا چیز ناایمنی را به دهان ببرد (مثلاً خوردن نمک زیاد از خمیربازی).
چطور کمک کنیم؟ اول الگو را پیدا کنید: بیشتر در خانه است یا مدرسه؟ صبح یا شب؟ چه فعالیتی آن را شدت می‌دهد؟ آیا کودک خسته، مضطرب یا بی‌حوصله است؟
اگر رفتار با فشار حسی محیط ارتباط دارد، قبل از هر چیز محیط یا تکلیف را تطبیق دهید، چون در محیط ناسازگار، فعالیت‌ها فقط کمک موقتی‌اند. بعد این روش‌ها را امتحان کنید:
- اسباب‌بازی مناسب سن رشدی: اسباب‌بازی‌های مخصوص زیر دو سال که برای دهان ساخته شده‌اند، با بافت‌ها و دماهای متفاوت یا لرزان.
- فوت کردن: هارمونیکا، سوت، فوت‌کن مهمانی و حباب‌ساز (برای کودکی که نمی‌تواند با حباب‌ساز معمولی فوت کند، حباب‌ساز نی‌دار).
- مکیدن: نوشیدن با نی، بطری آبی که برای خروج آب به مکیدن قوی نیاز دارد، میوه‌ی یخ‌زده، تکه‌ی یخ، آبنبات چوبی یا بستنی چوبی آب‌میوه‌ی خانگی.
- ترد و جویدنی: ذرت بوداده، چیپس موز یا سبزی خشک، آجیل، هویج یا سبزی خام، و برای جویدن، نان بیگل، میوه‌ی خشک یا ابزارهای جویدنی حسی. آجیل را فقط به کودکی بدهید که با خیال راحت می‌جود.
- بازی‌های سنگین بدنی: تاب، ماسه‌بازی، بازی کثیف، شنا و تاب مخصوص ویلچر به نظم حسی بدن کمک میکند.
همه‌ی اسباب‌بازی‌ها و خوراکی‌ها باید برای دهان ایمن باشند و قطعه‌ای نداشته باشند که قورت داده شود؛ آلرژی و رژیم غذایی کودک را هم در نظر بگیرید. اگر دلیل رفتار فشار حسی است، ارزیابی کاردرمانگر آموزش‌دیده در یکپارچگی حسی میتواند کمک کند. خوبی ماجرا اینجاست که بیشتر این کودکان فقط دنبال آرام شدن‌اند و وقتی راه امن دیگری پیدا کنند، رفتار خیلی زود تغییر میکند.
چه زمانی باید سراغ متخصص بروید؟
اگر با هر یک از این موارد روبه‌رو هستید، منتظر نمانید:
- کودک فقط چند غذای معدود میخورد.
- عق زدن یا استفراغ مکرر دارد.
- جویدن یا بلعیدن برایش سخت است یا هنگام خوردن سرفه میکند.
- وعده‌ها بسیار طولانی می‌شود یا کودک سر غذا گریه میکند.
- وزن‌گیری و رشدش کند است.
مشکل بلع را جدی بگیرید؛ روش‌های گفتاردرمانی برای اختلال بلع در مقاله‌ای جدا توضیح داده شده است. در بیش‌حسی و کم‌حسی هر دو، کمک یک درمانگر باتجربه کار را آسان‌تر و ایمن‌تر میکند.
در روند درمان چه انتظاری داشته باشید؟
پیشرفت در بیش‌حسی دهانی تدریجی است. مدت درمان به نوع مشکل، سن و سطح مهارت کودک بستگی دارد و درمان غذا خوردن میتواند ماه‌ها یا حتی سال‌ها طول بکشد. اعتماد کودک مهم‌ترین عنصر است: تجربه‌ی حسی تازه برای او استرس‌زاست، پس تغییرها را آهسته وارد کنید و واکنش‌های او را بپذیرید.
درمان زمانی تمام می‌شود که کودک بتواند غذاهای مناسب سنش را بخورد. بعضی کودکان به مراقبت بلندمدت نیاز پیدا می‌کنند.
جمله‌ی اصلی (انگلیسی): "Most kids with these sorts of issues eventually do well"
ترجمه: بیشتر کودکان با این مشکلات در نهایت وضعیت خوبی پیدا می‌کنند و میتوانند طبیعی غذا بخورند. (در مشکل‌های پیچیده‌تر درمان طولانی‌تر است و کودکانی که بیماری‌های دیگری دارند ممکن است مادام‌العمر به تغییر رژیم غذایی نیاز پیدا کنند.)
به نقل از سایت Children`s Wisconsin
در این مسیر، خودتان را هم فراموش نکنید. مشکل تغذیه‌ی کودک میتواند از نظر عاطفی برای خانواده سنگین باشد و کمک خواستن عیبی ندارد. به پیشرفت‌های کوچک توجه کنید، وعده‌ها را به میدان جنگ تبدیل نکنید و بدانید که تنها نیستید.
برای درمان بیش حسی دهانی فرزندتان همین امروز اولین قدم را بردارید.
سوالات متداول
بله. حساسیت میتواند فقط به بافت، فقط به دما، فقط به طعم یا فقط به فشار باشد، و کودک در یکی بیشحس و در دیگری عادی یا کمحس باشد. شناسایی دقیق همین ویژگی، تمرینها را هدفمند و کوتاهتر میکند.
قدمهای آرام و بدون اجبار، که کودک سرعتشان را تعیین کند، معمولاً بیخطرند. اما تحریک نادرست یا تحمیلشده دهان میتواند نتیجهی عکس بدهد و ترس کودک را بیشتر کند. اگر عق زدن شدید است یا با هر قدم اضطراب بالا میرود، تمرین را متوقف کنید و برنامه را با درمانگر تنظیم کنید.
بله. وزن خوب بهتنهایی نشان نمیدهد غذا خوردن او ایمن است. اگر عق زدن مکرر است یا سرفه و خفگی هم هست، مشکل ممکن است حرکتی یا مربوط به بلع باشد و باید بررسی شود.
خیر. اوتیسم یکی از عوامل خطر است، اما هر کودک الگوی حسی خودش را دارد. بعضی کودکان از بافت‌ها فرار می‌کنند، بعضی دنبال جویدن و مکیدن می‌گردند و بعضی هر دو را نشان می‌دهند. به همین دلیل باید خودِ کودک ارزیابی شود، نه فقط تشخیص او.
تاریخچهی غذا خوردن کودک از بدو تولد را مرور کنید و اینها را یادداشت کنید: غذاهایی که میخورد و رد میکند، مدت هر وعده و کارهایی که برای خوردن او میکنید. اگر رفتارهای دهانی دارد، زمان و موقعیت وقوعشان را هم بنویسید. این یادداشتها به درمانگر کمک میکند ریشهی مشکل را سریعتر پیدا کند.
هر دو میتوانند نقطهی شروع باشند، چون مشکل غذا خوردن اغلب هم حسی است و هم حرکتی. معاینهی حسی-حرکتی دهان معمولاً با گفتاردرمانگر است و بخش حسی را کاردرمانگر پیش میبرد. نتیجهی ارزیابی اول مشخص میکند کدام مسیر اصلیتر است.
