اختلالات دیگر پرسشنامه پردازش حسی و حرکتی (SPM) - ارزشیابی حسی کودکان
پرسشنامه پردازش حسی و حرکتی، ابزار ارزیابی جامعی است که مشکلات پردازش حسی، پراکسیس (Praxis) یا دشواریهای برنامهریزی حرکتی و مشارکت اجتماعی و رفتار را اندازهگیری میکند.
این ابزار بهطور خاص برای کودکان ۵ تا ۱۲ ساله طراحی شده است، هرچند نسخههایی برای کودکان در سنین پیشدبستانی نیز موجود است. اهداف اصلی SPM عبارتاند از:
- شناسایی دشواریهای پردازش حسی
- تعیین چگونگی تأثیر این دشواریها بر عملکرد روزانه
- اطلاعرسانی برای برنامهریزی مداخلات و پایش پیشرفت در طول زمان
پرسشنامه ارزیابی حسی بر پایه نظریه یکپارچگی حسی که توسط «جین ایرز» توسعه یافته، بنا شده است. این نظریه بر چگونگی سازماندهی اطلاعات حسی توسط مغز برای ایجاد پاسخهای انطباقی تأکید دارد. زمانی که این فرایند مختل شود، ممکن است کودک رفتارهایی مانند حساسیت بیشازحد به محرکها، جستجوی ورودیهای حسی شدید یا چالشهای هماهنگی حرکتی را از خود نشان دهد.
اجزای پرسشنامه پردازش حسی
این پرسشنامه شامل چندین بخش است که در کنار هم تصویری دقیق از پروفایل حسی کودک ارائه میدهند.
پرسشنامههای معلم و والدین
هسته اصلی SPM شامل پرسشنامههایی است که توسط والدین و معلمان یا سایر کارکنان مدرسه تکمیل میشوند. این پرسشنامهها مشاهدات مربوط به رفتار کودک در محیطهای مختلف را ثبت میکنند و به حوزههای مختلف حسی و اجتماعی میپردازند.
فرم مشاهده کلاس درس
این فرم به مربیان اجازه میدهد تا مشاهدات مستقیم از پاسخهای حسی و رفتارهای کودک را در محیط کلاس ثبت کنند و دادههای زمینهای ارزشمندی به دست آورند.
فرمهای خانه و مدرسه
پرسشنامهها به گونهای تنظیم شدهاند که اطلاعات خاص مربوط به تجربیات کودک در خانه و مدرسه را جمعآوری کنند، چرا که چالشهای حسی ممکن است در محیطهای مختلف به شکلهای متفاوتی بروز کنند.

حوزههای حسی و اجتماعی مورد ارزیابی
پرسشنامه چندین بخش کلیدی را بررسی میکند:
- پردازش حسی: نحوه پاسخ کودکان به محرکهای لامسه، دیداری، شنیداری، دهلیزی (تعادل) و عمقی
- پراکسیس: مهارتهای برنامهریزی حرکتی لازم برای حرکات هماهنگ
- مشارکت اجتماعی: رفتارهای مرتبط با تعاملات اجتماعی و درگیر شدن با دیگران
نحوه اجرا و نمرهگذاری پرسشنامه
اجرای SPM ساده است و معمولاً ۲۰ تا ۳۰ دقیقه زمان میبرد. این ابزار میتواند توسط افراد زیر اجرا شود:
- والدین در خانه
- معلمان در ساعات مدرسه
- درمانگران آموزشدیده
پس از تکمیل، پرسشنامهها طبق دستورالعملهای استاندارد نمرهگذاری شده و پروفایلهایی ایجاد میشوند که نقاط چالشبرانگیز را مشخص میکنند. نمرات با دادههای هنجار مقایسه میشوند تا متخصصان بتوانند:
- مشکلات قابلتوجه پردازش حسی را شناسایی کنند.
- نقاط قوت و رفتارهای انطباقی را تشخیص دهند.
- برنامههای مداخلهای هدفمند تدوین کنند.
پاسخها در مقیاس «لیکرت» (از «هرگز» تا «همیشه») نمرهگذاری میشوند. نمرات خام به نمرات استاندارد (T-scores) تبدیل میشوند:
- نمره حدود ۵۰ نشاندهنده عملکرد معمولی است.
- نمره بالاتر از ۶۰ یا پایینتر از ۴۰ نشاندهنده حوزههای نیازمند توجه یا نقاط قوت خاص است.
اهمیت SPM در مداخلات درمانی
استفاده از این ابزار مزایای متعددی دارد:
- ارزیابی جامع: محیطها و رفتارهای متعدد را بررسی میکند و دیدگاهی همهجانبه ارائه میدهد.
- شناسایی زودهنگام: چالشهای حسی را زود تشخیص میدهد و مداخله بهموقع را ممکن میسازد.
- مداخلات شخصیسازی شده: به تدوین استراتژیهای فردی برای بهبود یکپارچگی حسی کمک میکند.
- پایش پیشرفت: ارزیابیهای مجدد میتوانند تغییرات را در طول زمان پیگیری کنند.

پرسشنامه پردازش حسی و حرکتی (SPM)
|
ردیف |
آیا کودک شما |
هیچگاه |
گاهی |
غالباً |
همیشه |
|
1 |
با دوستانش به گونهای همکارانه بازی میکند؟ |
||||
|
2 |
با والدین و دیگر بزرگسالان نزدیک به گونهای مناسب تعامل دارد؟ |
||||
|
3 |
وقتی که از او خواسته شود، اشیاء را با دیگران به اشتراک میگذارد؟ |
||||
|
4 |
بدون اینکه به دیگران نزدیک شود میتواند با آنها گفتگو کند؟ |
||||
|
5 |
در طول گفتگو تماس چشمی مناسبی برقرار میکند؟ |
||||
|
6 |
بدون به هم ریختن بازی در حال انجام، به بازی با دیگران میپیوندد؟ |
||||
|
7 |
در تعامل و گفتگوی زمان غذا به گونهای متناسب شرکت میکند؟ |
||||
|
8 |
در تفریحات خانوادگی مانند رفتن به پارک و رستوران به گونهای متناسب مشارکت دارد؟ |
||||
|
9 |
در میهمانیهای خانوادگی مانند جشن تولد به گونهای متناسب مشارکت دارد؟ |
||||
|
10 |
در برنامههای دوستانه مانند میهمانیها، خرید، دوچرخهسواری، بسکتبال و فوتبال به گونهای متناسب مشارکت دارد؟ |
||||
|
11 |
به نظر میرسد که از نور، بهویژه نور درخشان آزرده میشود؟ |
||||
|
12 |
در پیدا کردن یک شیء وقتی آن شیء در بین گروهی از اشیاء باشد مشکل دارد؟ |
||||
|
13 |
وقتی به چیزی یا فردی نگاه میکند یک چشمش را میبندد یا سرش را به عقب میکشد؟ |
||||
|
14 |
در محیطهای بصری غیرمعمول مانند اتاقی با نور درخشان یا نور کم پریشان میشود؟ |
||||
|
15 |
وقتی اشیائی مانند توپ را با چشم دنبال میکند در کنترل حرکات چشم مشکل دارد؟ |
||||
|
16 |
در تشخیص اینکه چگونه اشیاء براساس رنگ، شکل یا اندازههایشان با یکدیگر متفاوتند مشکل دارد؟ |
||||
|
17 |
از مشاهده اشیائی که میچرند یا حرکت میکنند بیشتر از بچههای هم سن و سالش لذت میبرد؟ |
||||
|
18 |
به گونهای به اشیاء و افراد نزدیک میشود گویی آنها وجود ندارند؟ |
||||
|
19 |
دوست دارد مکرراً کلید برق را خاموش و روشن کند؟ |
||||
|
20 |
انواع خاصی از نور را مانند نور خورشید در ظهر، نور لامپ مهتابی یا نوری که پرپر میکند را دوست ندارد؟ |
||||
|
21 |
از نگریستن به اشیاء متحرک با گوشه چشم لذت میبرد؟ |
||||
|
22 |
از صداهای معمول وسایل خانه مانند جارو برقی، سشوار یا فلاش تانک توالت اذیت میشود؟ |
||||
|
23 |
به صداهای بلند واکنش منفی نشان میدهد؟ (پا به فرار میگذارد، گریه می کند یا گوشهایش را با دست میگیرد) |
||||
|
24 |
به نظر میرسد صداهای خاص را نمیشنود؟ |
||||
|
25 |
به صداهایی که معمولاً دیگران توجهی ندارد علاقه نشان میدهد یا از آنها مضطرب میشود؟ |
||||
|
26 |
به نظر میرسد از صداهایی که برای کودکان هم سن او معمولی هستند، وحشت میکند؟ |
||||
|
27 |
به راحتی با صداهای زمینه مانند صدای کولر، مهتابی و یخچال حواسش پرت میشود؟ |
||||
|
28 |
دورست دارد تا صداهای خاصی مانند صدای فلاش تانک را مکرراً تولید کند؟ |
||||
|
29 |
با شنیدن صداهای تیزی مانند سوت، شیپور و فلوت پریشان میشود؟ |
||||
|
30 |
از اینکه به گونهای ملایم مورد لمس قرار گیرد فرار میکند؟ |
||||
|
31 |
به نظر میرسد از اینکه مورد لمس واقع شده است آگاهی معمول را ندارد؟ |
||||
|
32 |
از پوشیدن لباسهای جدید آزرده میشود؟ |
||||
|
33 |
بیشتر ترجیح میدهد که لمس کند تا اینکه مورد لمس قرار گیرد؟ |
||||
|
34 |
از اینکه ناخنهای دست یا پایش را بگیرند پریشان میشود؟ |
||||
|
35 |
هرگاه فردی صورتش را لمس کند، آزرده میشود؟ |
||||
|
36 |
از بازیهای نقاشی با انگشت، گل بازی، خاک بازی، چسب زدن و دیگر بازیهای شلوغ اجتناب میکند؟ |
||||
|
37 |
تحمل دردش به گونهای غیرمعمول بالا است؟ |
||||
|
38 |
بیشتر از کودکان هم سن خود از مسواک زدن بیزار است؟ |
||||
|
39 |
به نظر میرسد از تجربههایی که باید دردناک باشند مانند پریدن از ارتفاع یا ضربه زدن به بدن خودش لذت میبرد؟ |
||||
|
40 |
اگر تنها از لمس کردن (بدون نگاه کردن) در یافتن وسایلی که در جیب یا کوله پشتی دارد، استفاده کند دچار مشکل میشود؟ |
||||
|
41 |
دوست دارد تا مواد غیر غذایی مانند چسب یا رنگ را مزه کند؟ |
||||
|
42 |
با اندیشیدن به غذایی بد مزه مانند اسفناج پخته دهانش را میگیرد؟ |
||||
|
43 |
دوست دارد تا اشیاء غیر غذایی و افراد را بو کند؟ |
||||
|
44 |
نسبت به بوهایی که کودکان دیگر توجهی به آنها ندارند، پریشان میشود؟ |
||||
|
45 |
به بوهایی که کودکان دیگر واکنش نشان میدهند، بیتوجه است یا آنها را نادیده میگیرد؟ |
||||
|
46 |
اشیایی مانند قلم یا قاشق را آنقدر محکم میگیرد که استفاده از آنها دشوار میشود؟ |
||||
|
47 |
انگیزه زیادی برای انجام فعالیتهایی مانند هل دادن، کشیدن، کشاندن، بلند کردن و پریدن دارد؟ |
||||
|
48 |
از اینکه در طی فعالیتی مانند نشستن یا راه رفتن از روی یک شیء چقدر بدن را باید بالا یا پایین آوردن مطمئن نیست؟ |
||||
|
49 |
اشیائی مانند مداد یا قاشق را آنقدر شل میگیرد که استفاده از آن دشوار میشود؟ |
||||
|
50 |
به نظر میرسد که در انجام تکالیف نیروی خیلی زیادی صرف میکند؟ بهعنوان مثال فشار زیادی به مداد وارد میکند؟ |
||||
|
51 |
زیاد میپرد؟ |
||||
|
52 |
حیوانات خانگی را با فشار زیادی نوازش میکند؟ |
||||
|
53 |
بچههای دیگر را تکان یا هل میدهد؟ |
||||
|
54 |
بیشتر از کودکان دیگر اسباببازیها، لباسها یا وسایل را میجود؟ |
||||
|
55 |
به خاطر فشار زیاد به اشیاء، آنها را میشکند؟ |
||||
|
56 |
به گونهای افراطی از حرکاتی مانند بالا و پایین رفتن از پلهها، چرخیدن، الاکلنگ بازی، سرسره بازی میترسد؟ |
||||
|
57 |
تعادل خود را به خوبی نگه میدارد؟ |
||||
|
58 |
از فعالیتهای تعادلی مانند راه رفتن روی جدول یا زمین ناصاف پرهیز میکند؟ |
||||
|
59 |
وقتی که حالت بدنش را تغییر میدهد از روی صندلی میفتد؟ |
||||
|
60 |
وقتی که در حال افتادن است قادر نیست خودش را نگه دارد؟ |
||||
|
61 |
در جایی که دیگران معمولاً سرگیجه میشوند، او سرش گیج نمیخورد؟ |
||||
|
62 |
بدنش را بیش از دیگران میچرخاند؟ |
||||
|
63 |
وقتی سرش در حالت افقی است (از حالت عمودی خارج میشود) پریشان میشود؟ |
||||
|
64 |
از هماهنگی حرکتی ضعیفی برخوردار است و زمخت به نظر میرسد؟ |
||||
|
65 |
از راه افتادن آسانسور یا پله برقی وحشت میکند؟ |
||||
|
66 |
زمانیکه مینشیند یا در حال بلند شدن است از تکیهگاه استفاده میکند؟ |
||||
|
67 |
تکالیف روزمره را به زور انجام میدهد؟ |
||||
|
68 |
در سنجیدن اینکه چگونه میتواند چند شیء را در همزمان حمل کند مشکل دارد؟ |
||||
|
69 |
در اینکه چگونه وسایل و لوازمش را در مکان درست خودش قرار دهد گیج می شود؟ |
||||
|
70 |
در انجام دادن تکالیف با ترتیب درست مانند لباس پوشیدن یا آماده کردن میز غذا مشکل دارد؟ |
||||
|
71 |
در انجام تکالیفی که چندین مرحلهای است مشکل دارد؟ |
||||
|
72 |
در تقلید از اعمالی که شاهد آنها است مانند بازیهای حرکتی مشکل دارد؟ |
||||
|
73 |
در کپی کردن ساخت یک مدل مانند استفاده از الگو مشکل دارد؟ |
||||
|
74 |
در طرح بازیها و فعالیتهای جدید مشکل دارد؟ |
||||
|
75 |
به جای اینکه به فعالیتهای جدید بپردازد، دوست دارد فعالیتهای یکسانی را بارها و بارها تکرار کند؟ |
جمعبندی
ابزار ارزیابی پردازش حسی (SPM) تستی حیاتی در ارزیابی مشکلات حسی است که دیدگاهی چندبعدی ارائه میدهد. این پرسشنامه به متخصصان کمک میکند تا چالشهای خاص را شناسایی کرده، تأثیر آنها را بر زندگی روزمره درک کرده و استراتژیهای مداخلهای هدفمند طراحی کنند. استفاده از ارزیابیهای دقیق مانند SPM درنهایت منجر به نتایج رشدی بهتر میشود و به کودکان قدرت میدهد تا با اعتمادبهنفس بیشتری در دنیای خود حضور یابند.

