کلینیک جامع توانبخشی رسش | مرکز توانبخشی در تهران
دکتر داریوش نیکبخت
دکتر داریوش نیکبخت ۰۲۱۶۶۰۱۳۲۸۲
بیش فعالی در کودکان چیست؟ علائم، تشخیص و کمک در خانه و مدرسهبیش فعالی

بیش فعالی در کودکان چیست؟ علائم، تشخیص و کمک در خانه و مدرسه

داریوش نیکبخت
نویسنده: داریوش نیکبخت
انتشار : ۲۶ آبان ۱۴۰۵

اگر فرزندتان مدام در حرکت است، حرف‌هایش را نیمه‌کاره رها می‌کند یا هر روز چیزی را گم می‌کند، احتمالاً این سؤال ذهنتان را درگیر کرده که این‌ها شیطنت سن کودکی است یا نشانهٔ بیش‌فعالی در کودکان. پاسخ کوتاه این است: تقریباً همهٔ بچه‌ها گاهی بی‌قرار و حواس‌پرت می‌شوند، اما اگر این الگو ماه‌ها ادامه پیدا کند، در بیش از یک محیط دیده شود و زندگی روزمرهٔ کودک را مختل کند، وقت آن است که او را متخصص ببیند.

بیش‌فعالی که با نام کامل «اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی» یا ADHD هم شناخته می‌شود، یک وضعیت درازمدت است که توجه، میزان تحرک و کنترل تکانه‌ها را درگیر می‌کند. درمان آن را ریشه‌کن نمی‌کند، اما علائم را به‌طور محسوسی کاهش می‌دهد و هرچه زودتر شروع شود، نتیجه بهتر است. بچه‌های بیش‌فعال هم با حمایت درست یاد می‌گیرند چطور موفق شوند.

علائم بیش‌فعالی در کودکان چیست؟

علائم بیش فعالی در کودکان در دو گروه اصلی دیده می‌شود: بی‌توجهی، و بیش‌فعالی همراه با تکانشگری. هر کودک ممکن است فقط بعضی از این نشانه‌ها را داشته باشد؛ مهم این است که تکرار شوند و در زندگی او اختلال ایجاد کنند.

نشانه‌های بی‌توجهی

کودکی که توجهش درگیر است، معمولاً:

  • به جزئیات دقت نمی‌کند و در تکالیف اشتباه‌های «بی‌دقتی» می‌کند.
  • نگه داشتن تمرکز روی بازی یا کار برایش سخت است.
  • وقتی مستقیم با او حرف می‌زنید، انگار گوش نمی‌دهد.
  • دستورها را تا آخر دنبال نمی‌کند و تکلیف یا کار خانه را نیمه‌کاره رها می‌کند.
  • در سازماندهی کارها و وقت‌شناسی مشکل دارد.
  • از کارهایی که تلاش ذهنی طولانی می‌خواهند، مثل مشق، دوری می‌کند.
  • وسایلی مثل مداد، کتاب، لباس یا ظرف غذا را مدام گم می‌کند.
  • با کوچک‌ترین چیزی، مثل صدایی از بیرون پنجره، حواسش پرت می‌شود.
  • کارهای روزمره، مثل انجام کار خانه، را فراموش می‌کند.

نشانه‌های بیش‌فعالی و تکانشگری

در گروه دوم، کودک اغلب:

  • دست و پایش را تکان می‌دهد یا روی صندلی وول می‌خورد.
  • نشستن سر کلاس یا سر سفره برایش سخت است.
  • مدام در حرکت است و می‌دود یا از جایی بالا می‌رود، حتی جایی که درست نیست.
  • نمی‌تواند بازی یا فعالیتی را بی‌سروصدا انجام دهد.
  • زیاد حرف می‌زند.
  • پیش از تمام شدن سؤال، جواب را فریاد می‌زند.
  • صبر کردن برای نوبت برایش دشوار است.
  • وسط حرف یا بازی دیگران می‌پرد و بدون اجازه از وسایل استفاده می‌کند.

داشتن چند مورد از این فهرست به‌تنهایی به معنای بیش‌فعالی نیست؛ همان‌طور که در ادامه توضیح می‌دهیم، ملاک تشخیص الگو و تأثیر آن است، نه یک یا دو رفتار.

سه نوع بیش‌فعالی در کودکان

بسته به اینکه کدام گروه علائم پررنگ‌تر باشد، متخصص یکی از این سه نوع را تشخیص می‌دهد:

  • نوع بی‌توجه: بیشتر علائم از جنس بی‌توجهی است؛ تمرکز، به‌خاطر سپردن دستور و تمام کردن کارها برای کودک سخت است.
  • نوع بیش‌فعال و تکانشی: بیشتر علائم از جنس تحرک زیاد و عمل بدون فکر است؛ کودک پرانرژی است، آرام نمی‌گیرد و پیش از فکر کردن واکنش نشان می‌دهد.
  • نوع ترکیبی: هر دو گروه علائم در کودک دیده می‌شود. کودک هم در تمرکز مشکل دارد، هم بی‌قرار است و هم بدون فکر عمل می‌کند.

پرانرژی بودن طبیعی است یا بیش‌فعالی؟

بیشتر بچه‌های سالم هم گاهی بی‌توجه، پرتحرک یا عجول‌اند. کودک پیش‌دبستانی طبیعتاً تمرکز کوتاهی دارد و نمی‌تواند مدت زیادی سر یک کار بماند، و حتی در بچه‌های بزرگ‌تر میزان توجه به علاقه‌شان بستگی دارد. بعضی کودکان هم به‌طور طبیعی فعال‌ترند. صرف اینکه کودکی با دوستان یا خواهر و برادرش فرق دارد، دلیل برچسب ADHD نیست.

برای تشخیص فرق، متخصص‌ها چهار چیز را می‌سنجند:

  • سن شروع: علائم معمولاً پیش از 12 سالگی شروع می‌شوند و در بعضی کودکان از حدود سه‌سالگی دیده می‌شوند.
  • مدت: علائم دست‌کم 6 ماه ادامه داشته باشند، نه اینکه فقط در یک دورهٔ کوتاه پرتنش پیدا شوند.
  • محیط: در بیش از یک جا دیده شوند، مثلاً هم در خانه و هم در مدرسه.
  • شدت: بیشتر اوقات حضور داشته باشند و روی درس، دوستی‌ها و زندگی روزمره اثر قابل‌توجه بگذارند.

مقایسهٔ رفتار معمول کودکان و الگوی نیازمند ارزیابی بیش‌فعالی

Original excerpt (Raising Children Network): "it doesn`t necessarily mean your child has ADHD"

ترجمه: اگر فرزند شما بعضی از این ویژگی‌ها را دارد، لزوماً به این معنا نیست که ADHD دارد.

(این سایت توضیح می‌دهد که علائم ADHD با چند وضعیت دیگر شباهت دارد و به همین دلیل ارزیابی تخصصی لازم است.)

به نقل از سایت Raising Children Network

نگران رفتارهای فرزندتان هستید و نمی‌دانید از کجا شروع کنید؟ با تیم رسش صحبت کنید.

02166013282

بیش‌فعالی در اطفال: تفاوت دختران و پسران و سنین مختلف

بیش‌فعالی در اطفال و کودکان در پسرها شایع‌تر است، اما رفتارها در دو جنس فرق دارد. پسرها بیشتر پرتحرک‌اند و دختران اغلب بی‌صدا حواسشان پرت است؛ برای همین بیش‌فعالی دختران راحت‌تر نادیده گرفته می‌شود. اگر فرزندتان دختر است، تفاوت علائم در دختران و پسران را حتماً بخوانید.

شکل علائم با بزرگ‌تر شدن کودک هم تغییر می‌کند. در نوجوانی ممکن است تحرک جسمی کمتر شود، اما تمرکز، به‌خاطر سپردن کارها و فکر کردن پیش از عمل همچنان سخت بماند. در بزرگسالی هم بعضی افراد دیگر علائم چندانی ندارند و بعضی هنوز باید روش‌های تازه‌ای برای انجام کارها یاد بگیرند.

گاهی تشخیص تا نوجوانی یا بعد از آن عقب می‌افتد. دلیلش می‌تواند درس‌های سخت‌تر و مسئولیت‌های بیشتر دوران دبیرستان باشد که علائم را آشکار می‌کند. گاهی هم علائم ظریف‌اند و شبیه «خیال‌پردازی» یا «پرحرفی» به نظر می‌رسند، یا کودک با مهارت‌های اجتماعی‌اش آن‌ها را پنهان و جبران کرده است.

علت بیش‌فعالی در کودکان چیست؟

علت دقیق بیش‌فعالی هنوز روشن نیست، اما ژنتیک نقش مهمی دارد و این وضعیت اغلب در خانواده‌ها تکرار می‌شود. محیط و شرایط رشد مغز در دوره‌های حساس هم می‌تواند اثر داشته باشد. این موارد با افزایش احتمال بیش‌فعالی ارتباط دارند:

  • داشتن پدر، مادر، خواهر یا برادر مبتلا به ADHD یا یک مشکل روانی دیگر.
  • تماس با مواد سمی محیطی مثل سرب، که بیشتر در رنگ و لولهٔ ساختمان‌های قدیمی هست.
  • مصرف مواد مخدر، الکل یا دخانیات توسط مادر در بارداری.
  • تولد زودرس، پیش از هفتهٔ 37 بارداری.
  • صرع، آسیب مغزی یا وجود اوتیسم در کودک.

بیش‌فعالی چه تأثیری روی زندگی کودک می‌گذارد؟

اگر بیش‌فعالی دیده و حمایت نشود، زندگی کودک را در چند جبهه سخت می‌کند. این بچه‌ها در کلاس بیشتر به مشکل می‌خورند، نمره‌هایشان ممکن است افت کند و گاهی از طرف همکلاسی‌ها و بزرگ‌ترها قضاوت می‌شوند. حادثه و آسیب‌دیدگی هم در آن‌ها بیشتر از بچه‌های دیگر است، اعتمادبه‌نفسشان پایین می‌آید و ارتباط با همسن‌وسالان برایشان دشوار می‌شود.

بعضی کودکان بیش‌فعال هم‌زمان اضطراب یا افسردگی دارند، و گاهی مشکلاتی مثل اختلال یادگیری یا اوتیسم هم پشت علائم مشابه است؛ به همین دلیل ارزیابی دقیق اهمیت دارد.

اما تصویر فقط تاریک نیست. بچه‌های بیش‌فعال نقاط قوت هم دارند: بسیاری خلاق‌اند و متفاوت فکر می‌کنند، روی چیزهایی که دوست دارند ساعت‌ها با تمرکز کار می‌کنند، ماجراجو و آمادهٔ امتحان کردن چیزهای تازه‌اند، و اگر انرژی‌شان به سمت ورزش برود، می‌توانند در آن موفق شوند. هدف درمان همین است: کم‌کردن چالش‌ها و فرصت دادن به این توانایی‌ها.

تشخیص بیش‌فعالی در کودکان: از کجا شروع کنیم؟

اولین قدم مراجعه به پزشک کودک یا پزشک خانواده است. او مشکلات جسمی دیگری را که می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند بررسی می‌کند و در صورت لزوم شما را به متخصص ارجاع می‌دهد. تشخیص نهایی را متخصص می‌دهد و روند تشخیص بیش‌فعالی بر پایهٔ چند منبع اطلاعات است، نه یک آزمایش. معمولاً این بخش‌ها را شامل می‌شود:

  • گفت‌وگو با پدر و مادر و دیگر مراقبان کودک دربارهٔ رفتار او.
  • گفت‌وگو با خود کودک.
  • پرسش دربارهٔ احساسات و رفتارهای کودک، معمولاً با پرسشنامه.
  • گرفتن اطلاعات از معلم‌ها دربارهٔ رفتار کودک در مدرسه.
  • مشاهدهٔ رفتار کودک.

بسته به شرایط، ممکن است ارزیابی‌های دیگری هم لازم شود: آزمون‌های رشد، یادگیری و هوش، سنجش زبان، گفتار و حرکت، معاینهٔ عمومی و بررسی بینایی و شنوایی. برخی آزمایش‌ها هم برای کنار گذاشتن مشکلات جسمی دیگر انجام می‌شود.

این گستردگی دلیل دارد: علائم ADHD با چند وضعیت دیگر شباهت دارد و متخصص باید بررسی کند که آیا اوتیسم، نارساخوانی یا دیسپراکسی در کار است. اگر کودک هم‌زمان اختلال یادگیری داشته باشد، همین ارزیابی آن را هم نشان می‌دهد.

تشخیص زودهنگام اهمیت دارد، چون کودک و خانواده زودتر می‌توانند به حمایت و برنامهٔ مناسب برسند.

مسیر ارزیابی و تشخیص بیش‌فعالی در کودکان از پزشک کودک تا برنامهٔ حمایت

درمان بیش‌فعالی در کودکان: چه گزینه‌هایی وجود دارد؟

درمان بیش‌فعالی، بیماری را «پاک» نمی‌کند، اما به علائم کمک زیادی می‌کند. برنامه به علائم، سن، سلامت عمومی و شدت وضعیت کودک بستگی دارد و معمولاً شامل آموزش دربارهٔ ADHD، درمان‌های رفتاری و روان‌شناختی و در بعضی موارد دارو است. نتیجهٔ بهتر وقتی به دست می‌آید که پدر و مادر، معلم، درمانگر و پزشک مثل یک تیم کنار هم کار کنند.

رفتاردرمانی و آموزش مهارت‌ها

درمان‌های غیردارویی هستهٔ اصلی کار با بیشتر کودکان‌اند. این پنج شکل رایج را بشناسید:

  • رفتاردرمانی: پدر، مادر و معلم راهبردهای تغییر رفتار را یاد می‌گیرند، مثل نظام امتیاز و پاداش و «زمان آرام‌شدن» کوتاه. برای آشنایی بیشتر، صفحهٔ رفتار درمانی و انتخاب درمانگر مناسب را ببینید.
  • آموزش مهارت‌های اجتماعی: به کودک کمک می‌کند رفتار مناسب در تعامل با دیگران را یاد بگیرد، مثل نوبت‌گیری و گوش دادن.
  • آموزش مهارت‌های والدگری: به شما کمک می‌کند رفتار کودک را بهتر بفهمید و هدایت کنید. این آموزش اغلب گروهی است و هم به رفتارهای مشخصی مثل انجام تکلیف کمک می‌کند و هم استرس خانواده را کم می‌کند.
  • گفت‌درمانی: کودک بزرگ‌تر دربارهٔ چیزهایی که آزارش می‌دهد حرف می‌زند، الگوهای رفتاری ناجور را می‌شناسد و راه مقابله با علائم را یاد می‌گیرد.
  • خانواده‌درمانی: راه عبور از چالش‌هایی را نشان می‌دهد که حضور یک عضو بیش‌فعال در خانواده پیش می‌آورد.

درمان شناختی–رفتاری (CBT) هم گاهی توصیه می‌شود و به کودک در حل مسئله و بیان احساساتش کمک می‌کند. برنامه‌های مدیریت خود و آموزش در مدرسه هم می‌تواند کنارش باشد. در مرکز توانبخشی رسش، رفتاردرمانی و خدمات مرتبط با درمان بیش‌فعالی برای کودکان ارائه می‌شود و برنامه با توجه به نیاز هر کودک چیده می‌شود.

دارو: چه زمانی و چگونه؟

تصمیم دربارهٔ دارو با پزشک متخصص است و همهٔ کودکان به آن نیاز ندارند. اما برای شناخت بهتر گزینه‌ها، خوب است بدانید دو دسته داروی اصلی وجود دارد:

  • داروهای محرک: به تعادل مواد شیمیایی مغز کمک می‌کنند، تمرکز مغز را بالا می‌برند و علائم اصلی را کم می‌کنند. متیل‌فنیدات نمونه‌ای از این دسته است.
  • داروهای غیرمحرک: علائم را کاهش می‌دهند و اغلب در کنار داروهای محرک برای نتیجهٔ بهتر به کار می‌روند.

شروع و پایش دارو باید زیر نظر متخصص باشد. ممکن است لازم شود چند دارو امتحان شود تا مناسب‌ترین پیدا شود، و کودک باید مرتب نزد پزشک برود تا در صورت لزوم دوز تنظیم شود. داروهای محرک وقتی طبق تجویز مصرف شوند، ایمن به حساب می‌آیند. بااین‌حال چون ممکن است دیگران از آن‌ها سوءمصرف کنند، این نکات را رعایت کنید:

  • مصرف دارو را زیر نظر خودتان انجام دهید و آن را به عهدهٔ کودک یا نوجوان نگذارید.
  • دارو را در ظرف دربسته و دور از دسترس بچه‌ها نگه دارید؛ مصرف بیش از حد داروی محرک خطرناک است و حتی می‌تواند کشنده باشد.
  • ذخیرهٔ دارو را همراه کودک راهی مدرسه نکنید؛ خودتان دارو را به مسئول بهداشت مدرسه بسپارید.

Original excerpt (NHS): "Not everyone with ADHD needs to or wants to take medicine."

ترجمه: همهٔ افراد مبتلا به ADHD به دارو نیاز ندارند یا نمی‌خواهند دارو مصرف کنند.

به نقل از سایت NHS

اگر دربارهٔ عوارض احتمالی یا مدت مصرف دارو نگرانی دارید، همان ابتدا از پزشک بپرسید؛ داشتن پاسخ روشن به این سؤال‌ها از هر توصیه‌ای مفیدتر است.

تیم مراقبت از کودک بیش‌فعال؛ نقش والدین، مدرسه، پزشک و درمانگر

کمک به کودک بیش‌فعال در خانه

بعضی کارها در خانه واقعاً فرق می‌سازند. اغلب ساده‌اند، اما باید ثابت و تکرارشونده باشند:

  • تشویق کنید: بچه‌ها باید بشنوند که دوستشان دارید. فقط روی رفتار بد تمرکز نکنید؛ دنبال کاری باشید که بتوانید تحسینش کنید. اگر کودک کلمات محبت را سخت می‌پذیرد، لبخند، دست روی شانه یا بغل کمک می‌کند.
  • برای اعتمادبه‌نفس فرصت بسازید: هنر، موسیقی، رقص یا رزمی را با توجه به علاقه‌اش امتحان کنید. موفقیت‌های کوچک و پی‌درپی اعتمادبه‌نفس می‌سازد.
  • ساده و یکی‌یکی بگویید: قبل از دستور، مکث کنید و ارتباط چشمی بگیرید؛ آرام و مشخص حرف بزنید، هر بار فقط یک دستور بدهید و در صورت لزوم نشان دهید کار چطور انجام می‌شود.
  • کار را تکه‌تکه کنید: تکلیف یا غذا خوردن را به بازه‌های 15 تا 20 دقیقه‌ای با استراحت بین‌شان تقسیم کنید.
  • فهرست کار بنویسید: یک فهرست کارها را جایی بگذارید که راحت دیده شود. تقویم بزرگ هم برای نشان دادن کارها و برنامه‌های خاص آینده خوب است.
  • برنامهٔ منظم داشته باشید: این بچه‌ها با تغییر سخت کنار می‌آیند؛ ساعت غذا، چرت و خواب را ثابت نگه دارید.
  • محیط را منظم کنید: جای ساکتی برای درس، دفترچهٔ برنامه و وسایل دسته‌بندی‌شده در جاهای مشخص به او کمک می‌کند.
  • پاداش و پیامد ثابت داشته باشید: رفتار خوب را با تحسین یا جدول پاداش تقویت کنید. اگر کنترل را از دست داد، یک زمان آرام‌شدن کوتاه، اما به اندازهٔ کافی طولانی برای جمع‌وجور شدن، کمک می‌کند.
  • انعطاف نشان دهید: از موقعیت‌هایی که برایش خیلی سخت‌اند، مثل نشستن در یک سخنرانی طولانی یا گشتن در فروشگاه شلوغ، تا جای ممکن دوری کنید.

این‌ها فقط نقطهٔ شروع‌اند. اگر دنبال راهکارهای بیشتری هستید، نکات نگهداری از کودک مبتلا به بیش‌فعالی را بخوانید.

مدرسه و بیش‌فعالی

بخش بزرگی از روز کودک در مدرسه می‌گذرد و بدون همکاری معلم، تغییر در خانه کافی نیست. دربارهٔ ADHD فرزندتان با مدرسه حرف بزنید و با پزشک و معلم یک برنامه بچینید.

اگر معلم هم روش‌های تغییر رفتار را بداند، نتیجه بهتر می‌شود. در بعضی مدارس مشاور یا روان‌شناس مدرسه هم در این برنامه نقش دارد، و برنامه‌های آموزش مدیریت خود هم گاهی کمک می‌کند.

خواب، تغذیه و تحرک

خواب منظم و غذای متعادل را جدی بگیرید. اگر خواب کودک مشکل دارد، ابتدا روش‌های رفتاری و روال شبانه را امتحان کنید؛ اگر جواب نداد، پزشک ممکن است ملاتونین تجویز کند. وعده‌های غذایی منظم و رژیم متعادل مناسب است، و اگر حس می‌کنید خوردن یا نوشیدن چیزی علائم را تشدید می‌کند، یک دفترچهٔ خوراک نگه دارید تا با پزشک و مدرسه در میان بگذارید. اگر می‌خواهید نقش تغذیه در بیش‌فعالی را دقیق‌تر بدانید، آن صفحه را ببینید.

Original excerpt (Mayo Clinic): "sugar causes hyperactivity, there`s no proof of this"

ترجمه: بسیاری فکر می‌کنند قند باعث بیش‌فعالی می‌شود، اما برای این ادعا شواهدی وجود ندارد.

(بسیاری از مشکلات کودکی می‌توانند تمرکز را کم کنند، اما این با ADHD یکی نیست.)

به نقل از سایت Mayo Clinic

تحرک بدنی هم جایگاه خودش را دارد. ورزش و فعالیت‌هایی مثل رزمی یا رقص راهی برای هدایت انرژی کودک است.

آیا بیش‌فعالی با بزرگ شدن از بین می‌رود؟

در بعضی کودکان علائم با سن کمتر می‌شود. بعضی افراد هرگز کاملاً از آن عبور نمی‌کنند، اما یاد می‌گیرند با راهبردهای مناسب موفق شوند. هر دو حالت ممکن است و هیچ‌کس نمی‌تواند از اول پیش‌بینی کند کدام برای فرزند شما رخ می‌دهد. چیزی که قطعی است این است که تشخیص و درمان زودهنگام نتیجه را خیلی تغییر می‌دهد.

چه زمانی برای ارزیابی اقدام کنیم؟

اگر علائم بیش از 6 ماه ادامه دارند، فقط به یک محیط محدود نیستند، روی درس یا دوستی‌ها یا ایمنی کودک اثر گذاشته‌اند یا شما احساس می‌کنید چیزی درست نیست، صبر نکنید. مرکز توانبخشی رسش در تهران، با تیم چندتخصصی و رویکرد خانواده‌محور، برای ارزیابی و برنامهٔ درمانی شما در کنار فرزندتان است.

بیش‌فعالی در کودکان با ارزیابی درست و برنامهٔ مناسب قابل مدیریت است. برای وقت مشاوره با رسش تماس بگیرید.

02166013282


سوال خود را از ما بپرسید