علائم ام اس در زنان: از اولین نشانه‌ها تا تشخیص و توانبخشی

گزگز دست‌ها، خستگی‌ای که با یک شب خواب خوب هم کم نمی‌شود، تاری دیدی که یک روز می‌آید و می‌رود؛ بیشتر ما این‌ها را به حساب کار، بچه‌ها و استرس می‌گذاریم. اگر دربارهٔ ms در زنان جست‌وجو کرده‌اید، احتمالاً همین حال را دارید.

علائم ام اس در زنان بیشتر شبیه علائم در مردان است، اما هورمون‌ها در طول ماه و در مراحل مختلف زندگی روی شدت آن‌ها اثر می‌گذارند. داشتن یکی از این نشانه‌ها هم به معنی ابتلا به ام‌اس نیست؛ مهم این است که علامت بماند یا بارها برگردد. بیشتر کسانی که این علائم را دارند ام‌اس ندارند، ولی باید بدانید کدام علامت را نباید به حساب استرس گذاشت.

ام اس در زنان چیست و چرا شایع‌تر است؟

ام‌اس (مولتیپل اسکلروزیس) یک بیماری خودایمنی است: سیستم ایمنی بدن به‌اشتباه به غلاف محافظ رشته‌های عصبی در مغز و نخاع حمله می‌کند. پیام‌های عصبی در مسیرهای آسیب‌دیده کند یا ناقص می‌رسند و برای همین علائم این بیماری این‌قدر متنوع است.

زنان تا حدود سه برابر مردان به ام‌اس مبتلا می‌شوند و بیشتر موارد بین 20 تا 45 سالگی تشخیص داده می‌شود؛ یعنی درست در شلوغ‌ترین سال‌های کار و زندگی. زنان معمولاً زودتر از مردان تشخیص می‌گیرند.

دلیل دقیق این تفاوت هنوز روشن نیست، اما سه توضیح مطرح است:

• ژنتیک: کروموزوم X با عملکرد سیستم ایمنی ارتباط دارد و داشتن دو کروموزوم X ممکن است خطر بیماری‌های خودایمنی را در زنان بالاتر ببرد.
• هورمون‌ها: در کودکان، دختر و پسر به یک اندازه به ام‌اس مبتلا می‌شوند، ولی بعد از بلوغ این تعادل به هم می‌خورد.
• پاسخ ایمنی: بعضی عفونت‌های ویروسی با شروع ام‌اس ارتباط دارند و ممکن است واکنش ایمنی در بدن زنان طولانی‌تر فعال بماند.

این‌ها فعلاً فرضیه‌اند. آنچه تا امروز معلوم است این است که ام‌اس نتیجهٔ ترکیب استعداد ژنتیکی و عوامل محیطی است؛ از جمله عفونت با ویروس اپشتین‌بار (عامل مونونوکلئوز) و کمبود نور آفتاب و ویتامین D. سابقهٔ ام‌اس در والدین یا خواهر و برادر هم احتمال ابتلا را بالا می‌برد.

علائم اولیه ام اس در زنان

علائم مولتیپل اسکلروزیس در زنان به بخشی از مغز و نخاع بستگی دارد که درگیر شده است؛ برای همین هر کسی ترکیب متفاوتی از علائم دارد. نشانه های ام اس در زنان اغلب آرام و گذرا شروع می‌شود و راحت نادیده گرفته می‌شود.

اگر فهرست کامل‌تری از علائم عمومی ام اس می‌خواهید، آن را هم ببینید.

خستگی بی‌دلیل و سنگین

خستگی شایع‌ترین علامت ام‌اس است و در زنان بیشتر دیده می‌شود. متأسفانه گاهی حتی پزشک هم آن را به حساب مسئولیت‌های کار و بچه‌داری می‌گذارد و جدی نمی‌گیرد؛ اگر خستگی‌تان با شرایط زندگی‌تان جور درنمی‌آید، پیگیری کنید.

این جدول به تشخیص تفاوت کمک می‌کند:

مشکلات بینایی

اختلال بینایی از شایع‌ترین نشانه‌های اولیه است و برای بسیاری از افراد همین علامت به تشخیص ام‌اس می‌رسد. معمولاً یک چشم درگیر است و ممکن است این حالت‌ها را ببینید:

• تاری دید و درد هنگام حرکت چشم: علت معمولاً التهاب عصب بینایی است که به آن نوریت اپتیک می‌گویند و تقریباً نیمی از مبتلایان در یک مقطع آن را تجربه می‌کنند.
• رنگ‌های مات: رنگ‌ها کم‌رنگ و «شسته‌شده» به نظر می‌رسند.
• دید ضعیف در نور کم.
• دوبینی: عضلاتی که چشم‌ها را هم‌راستا نگه می‌دارند درست کار نمی‌کنند؛ نشانه‌های ظریف‌ترش پایین رفتن سخت از پله یا کج کردن سر برای دیدن بهتر است.
• حرکت غیرارادی چشم و کاهش یا از دست رفتن بینایی یک چشم.

بی‌حسی، گزگز و درد

بی‌حسی و گزگزی که می‌آید و می‌رود، به‌خصوص در دست‌ها و پاها، یکی از کلاسیک‌ترین نشانه‌هاست. صورت و بازوها هم ممکن است درگیر شوند. بعضی‌ها حس سوزن‌سوزن‌شدن، سوزش یا خزیدن چیزی روی پوست دارند و بعضی دیگر فقط کم‌حسی را حس می‌کنند.

بی‌حسی ظریف انگشتان می‌تواند کارهای کوچک را سخت کند، مثل بستن دکمه یا شانه کردن مو، و باعث شود دست‌هایتان ناشی به نظر برسند. بیش از نیمی از مبتلایان در طول بیماری درد را هم تجربه می‌کنند و دو نوع اصلی دارد:

• درد عصبی: حس تیز، سوزنی یا سوزشی که از خود آسیب عصب می‌آید.
• درد عضلانی-اسکلتی: از سفتی و گرفتگی عضله، وضعیت نامناسب بدن یا کم‌تحرکی ایجاد می‌شود؛ مثلاً وقتی تعادل ضعیف باعث فشار روی مفاصل می‌شود.

ضعف، گرفتگی عضله، تعادل و راه رفتن

ضعف در یک یا هر دو پا از علائم رایج است و بیشتر پاها را درگیر می‌کند تا دست‌ها. همراه آن ممکن است عضلات سفت شوند یا گرفتگی و اسپاسم بیاید. بدن در راه رفتن هم بی‌ثبات می‌شود. این نشانه‌ها را باید جدی گرفت:

• زیاد پا به جایی گیر کردن یا ناشی‌تر شدن از همیشه.
• احساس سرگیجه یا بی‌ثباتی.
• تغییر در شکل راه رفتن.
• نیاز به تکیه دادن به دیوار، مبل یا اطرافیان.

مثانه و روده

وقتی مسیرهای عصبی که مثانه و روده را کنترل می‌کنند آسیب ببینند، این مشکلات پیش می‌آید: نیاز مکرر یا ناگهانی به دستشویی، سختی در شروع ادرار، نشت ادرار، یبوست و گاهی اسهال. زنان مبتلا به ام‌اس بیشتر در معرض عفونت ادراری هستند و عفونت می‌تواند علائم را بدتر کند. این مشکل‌ها شرم‌آور نیستند و با پزشک قابل‌بحث‌اند.

حافظه، تمرکز و خلق‌وخو

گاهی ام‌اس با «مه مغزی» شروع می‌شود: فکر کردن کندتر می‌شود، پیدا کردن کلمه سخت است، حافظهٔ کوتاه‌مدت و تمرکز افت می‌کند و انجام چند کار با هم دشوار می‌شود. دستورها را دیر می‌فهمید و یاد گرفتن چیز تازه زمان بیشتری می‌برد.

تغییر خلق هم شایع است. افسردگی هم از آسیب بخش‌هایی از مغز که احساسات را تنظیم می‌کنند می‌آید و هم از فشار زندگی با یک بیماری مزمن؛ نوسان خلق و اضطراب هم کم نیست. اگر مدتی است غمگین یا بی‌انگیزه‌اید، آن را بخشی از علائم بدانید و با پزشک در میان بگذارید.

گفتار و بلع

این علائم کمتر مطرح می‌شوند. گفتار ممکن است کند، نامفهوم یا بی‌نفس شود، صدا زبر یا بی‌قدرت شود و کنترل بلندی صدا کم شود. فرایند بلع هم ممکن است سخت شود: جویدن، حرکت دادن غذا به پشت دهان و رساندن آن به معده. دربارهٔ مشکلات بلع و گفتار در ام اس بیشتر بخوانید و هر تغییر در صحبت کردن یا بلع را به پزشک بگویید.

مشکلات جنسی

ام‌اس می‌تواند میل جنسی را کم کند، حس ناحیهٔ تناسلی را کاهش دهد، رسیدن به ارگاسم را سخت‌تر یا ضعیف‌تر کند و در زنان باعث خشکی واژن و درد هنگام رابطه شود. علت هم می‌تواند خود بیماری باشد و هم افسردگی، اضطراب و خستگی. اگر نگران اثر این بیماری بر رابطه‌تان هستید، مطلب ام اس و زندگی زناشویی را بخوانید و این موضوع را بدون خجالت با پزشک مطرح کنید؛ راه‌حل دارد.

علائم کمتر شناخته‌شده

این علائم را کمتر می‌شنوید، ولی ممکن است برای شما اتفاق بیفتد:

• آغوش ام‌اس: حس فشار یا کمربندی دور قفسهٔ سینه یا شکم.
• لرزش: لرزش دست هنگام انجام کار، مثلاً برداشتن لیوان.
• سرگیجه و حس چرخیدن محیط.
• حس شبیه برق‌گرفتگی در ستون فقرات هنگام خم کردن گردن.
• حساسیت به گرما: علائم در هوای گرم یا بعد از حمام داغ موقتاً بدتر می‌شوند.

حمله و بهبودی: ام‌اس چطور پیش می‌رود؟

شایع‌ترین شکل ام‌اس، که حدود 75 تا 85 درصد افراد با آن شروع می‌کنند، «عودکننده-بهبودیابنده» است و در زنان شایع‌تر است. در این شکل علائم در دوره‌هایی تشدید می‌شوند و بعد فروکش می‌کنند. به تشدید علائم «حمله» یا «عود» می‌گویند: علامتی تازه یا برگشته که بیش از 24 ساعت طول بکشد و دلیلش تب، عفونت یا گرمازدگی نباشد. بیشتر حمله‌ها چند روز تا چند هفته طول می‌کشد و بعد بهبودی (فروکش) می‌آید.

چهار شکل اصلی ام‌اس این‌هاست:

• عودکننده-بهبودیابنده: حمله‌ها و دوره‌های بهبودی.
• پیشرونده اولیه: بدتر شدن تدریجی از همان ابتدا، بدون حمله‌های مشخص.
• پیشرونده ثانویه: بعد از یک دورهٔ عودکننده، بیماری آرام‌آرام بدتر می‌شود.
• پیشرونده-عودکننده: بدتر شدن مداوم از ابتدا، همراه با حمله‌های گاه‌به‌گاه.

ام‌اس و هورمون‌ها: قاعدگی، بارداری، پس از زایمان و یائسگی

این بخش همان جایی است که علائم ام‌اس در زنان از مردان فرق می‌کند. هورمون‌ها خطر ابتلا را عوض نمی‌کنند، اما نحوهٔ بروز علائم را در دوره‌های مختلف زندگی تغییر می‌دهند:

یک نگرانی رایج این است که ام‌اس مانع بچه‌دار شدن شود. جواب این است:

متن اصلی (انگلیسی): Research has found that MS has no effect on fertility.

ترجمه: ام‌اس روی باروری تأثیری ندارد.

(همین منبع یادآوری می‌کند که علائم در بارداری ثابت می‌ماند یا بهتر می‌شود، ولی بعد از زایمان معمولاً برمی‌گردد.)

به نقل از سایت Healthline

دربارهٔ یائسگی، درمان هورمونی در بعضی زنان علائم را سبک‌تر کرده است، اما با افزایش خطر سرطان سینه، بیماری قلبی و سکته هم ارتباط دارد؛ پس تصمیم‌گیری دربارهٔ آن با پزشک است. در این سال‌ها گرگرفتگی، تعریق شبانه و تغییر خواب هم اضافه می‌شود و تشخیص اینکه کدام علامت از ام‌اس است و کدام از یائسگی را سخت‌تر می‌کند؛ این تفکیک با پزشک است.

چه زمانی باید علائم را جدی بگیرید؟

زنان معمولاً برای علائم‌شان دلیل پیدا می‌کنند: کار زیاد، بچه‌ها، استرس، گرفتگی عصب یا خیرگی به صفحهٔ گوشی. چون علائم ام‌اس می‌آیند و می‌روند، کمتر کسی آن‌ها را به هم ربط می‌دهد. نکته این است:

متن اصلی (انگلیسی): persistent, unexplained or keep coming back

ترجمه: تفاوت آنجاست که علائم ماندگار باشند، دلیل روشنی نداشته باشند یا بارها برگردند.

(این منبع تأکید می‌کند که بیشتر کسانی که این علائم را دارند ام‌اس ندارند.)

به نقل از سایت UCHealth

پس نیازی به وحشت نیست، اما بی‌توجهی هم درست نیست. اگر یکی از این حالت‌ها را دارید، برای ارزیابی اقدام کنید:

• تغییر در بینایی، حس، قدرت عضله، تعادل یا هماهنگی که چند روز طول بکشد.
• علامتی که چند بار تکرار شده، حتی اگر هر بار خودبه‌خود خوب شده باشد.
• خستگی، گزگز یا مه مغزی که توضیح روشنی برای آن ندارید.

اگر ناگهان بینایی یک چشم‌تان افت کرد یا در دست و پا ضعف شدیدی پیدا کردید، منتظر وقت عادی نمانید و همان روز به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.

اول به پزشک عمومی یا پزشک خانواده مراجعه کنید؛ اگر شک به ام‌اس باشد، او شما را نزد متخصص مغز و اعصاب می‌فرستد. قبل از ویزیت این موارد را یادداشت کنید تا پزشک تصویر دقیق‌تری بگیرد:

• هر علامت از چه زمانی شروع شده و چقدر طول کشیده است.
• چه چیزی آن را بدتر یا بهتر می‌کند (گرما، استرس، خواب، دورهٔ قاعدگی).
• آیا علامت قبلاً هم آمده و خودبه‌خود رفته است.
• داروها، سابقهٔ بیماری‌ها و سابقهٔ خانوادگی.

تشخیص ام‌اس چطور انجام می‌شود؟

ام‌اس را با یک آزمایش تنها نمی‌شود تشخیص داد. متخصص مغز و اعصاب بعد از معاینه و گرفتن شرح حال، دنبال این است که نشانه‌های آسیب را در بیش از یک ناحیه از مغز و نخاع و در زمان‌های مختلف پیدا کند، و سایر بیماری‌های شبیه ام‌اس را کنار بگذارد. ابزارهای معمول این‌هاست:

• MRI مغز و گاهی نخاع: محل‌های آسیب را نشان می‌دهد؛ گاهی اگر MRI همزمان نقطهٔ التهاب‌دار و نقطهٔ قدیمی نشان بدهد، حتی با یک حمله هم تشخیص ممکن است.
• آزمایش خون: برای ام‌اس اختصاصی نیست، ولی بیماری‌های مشابه و کمبود ویتامین‌ها را کنار می‌گذارد.
• مایع نخاعی (پونکسیون کمری): گاهی لازم می‌شود تا نشانه‌های التهاب غیرعادی دیده شود.
• پتانسیل برانگیخته: سرعت رسیدن پیام‌های عصبی را از چشم و بدن به مغز می‌سنجد.
• بررسی شبکیه: گاهی پزشک با دوربین مخصوص از پشت چشم عکس می‌گیرد تا تغییرات مرتبط با ام‌اس را ببیند.

بیشتر دربارهٔ تشخیص ام اس با آزمایش خون می‌توانید بخوانید.

درمان ام‌اس چه شکلی دارد؟

ام‌اس هنوز درمان قطعی ندارد و راهی برای پیشگیری از آن هم نیست، ولی برنامهٔ درمانی خوب می‌تواند تعداد حمله‌ها را کم کند و پیشرفت بیماری را کُند کند. اهمیت شروع زود از اینجاست که آسیب وارد شده به مغز، نخاع یا عصب بینایی همیشه قابل جبران نیست. درمان سه پایه دارد و تصمیم دربارهٔ همه‌شان با متخصص مغز و اعصاب است:

• داروهای تعدیل‌کنندهٔ بیماری: سیستم ایمنی را از حمله به اعصاب بازمی‌دارند. به‌صورت قرص، تزریق یا سرم وجود دارند، مثل اینترفرون‌ها، گلاتیرامر استات و آنتی‌بادی‌های مونوکلونال. داروی «بهترین» برای همه وجود ندارد و انتخاب آن با گفت‌وگوی مشترک بیمار و پزشک انجام می‌شود. اگر قصد بارداری دارید یا باردارید، قطع یا تغییر دارو را فقط با نظر پزشک انجام دهید.
• مدیریت علائم: داروهایی برای خستگی، گرفتگی عضله، مثانه و درد، و روش‌های غیردارویی مثل کاردرمانی، فیزیوتراپی و گفتاردرمانی.
• سبک زندگی: ورزش منظم، خواب کافی، آب کافی، تغذیهٔ سالم و ترک سیگار.

جزئیات بیشتر را در مطلب درمان ام اس می‌توانید بخوانید. مراقبت از ام‌اس کار یک تیم است: متخصص مغز و اعصاب داروها را تنظیم می‌کند و توانبخشی به عملکرد زندگی روزمره می‌پردازد.

توانبخشی در ام‌اس: چه کمکی می‌کند؟

دارو جلوی حمله‌ها را می‌گیرد، اما علائم باقی‌مانده مثل ضعف، لرزش، مشکل تعادل، گفتار و بلع یا مه مغزی را تمرین و آموزش می‌تواند سبک‌تر کند. در کلینیک رسش توانبخشی بر پایهٔ ارزیابی هر فرد برنامه‌ریزی می‌شود و با پزشک معالج هماهنگ است؛ ما ام‌اس را دارویی درمان نمی‌کنیم.

کاردرمانی: کارهای روزمره با خستگی کمتر

کاردرمانگر نگاه می‌کند کدام کار روزمره برای شما سخت شده، مثل بستن دکمه، آشپزی، نوشتن یا کار با گوشی، و راه‌هایی پیدا می‌کند که آن را با دقت بیشتر، لرزش و خستگی کمتر انجام دهید. اگر لرزش دست دارید، توانبخشی کمک‌کننده است. توضیح بیشتر دربارهٔ کاردرمانی برای بیماران ام اس را بخوانید.

تعادل، راه رفتن و قدرت دست و پا

برای ضعف عضله، گرفتگی و بی‌ثباتی در راه رفتن، تمرین‌های هدفمند در قالب کاردرمانی جسمی انجام می‌شود تا قدرت، هماهنگی و اعتمادبه‌نفس شما در حرکت بالا برود و خطر زمین خوردن کم شود. اگر پزشک فیزیوتراپی هم تجویز کرده باشد، این دو در کنار هم پیش می‌روند؛ تمرین‌ها هم طوری تنظیم می‌شوند که خسته یا داغ نشوید.

گفتاردرمانی برای صحبت کردن و بلع

اگر گفتارتان کند یا نامفهوم شده، صدا ضعیف یا زبر است یا در بلع مشکل دارید، باید پیش گفتاردرمانگر بروید. گفتاردرمانی با تمرین‌های مشخص به وضوح گفتار، کنترل صدا و بلع ایمن‌تر کمک می‌کند.

توانبخشی شناختی: حافظه و تمرکز

مه مغزی نیاز به بازآموزی شناختی دارد که حافظه، توجه و برنامه‌ریزی را تمرین می‌دهد و به ذهن کمک می‌کند کارهای روزانه را راحت‌تر انجام دهد. این بخش در کاردرمانی ذهنی انجام می‌شود.

توانبخشی از راه دور

در روزهایی که خستگی یا رفت‌وآمد سخت است، توانبخشی از راه دور این امکان را می‌دهد که بخشی از جلسات را از خانه پیش ببرید.

عادت‌های روزمره که علائم را سبک‌تر می‌کنند

این عادت‌ها جای درمان را نمی‌گیرند، اما فشار روزمره را کم می‌کنند:

• از گرمای زیاد دوری کنید. گرما می‌تواند علائم را موقتاً بدتر کند؛ در هوای گرم خنک بمانید.
• ورزش منظم و ملایم داشته باشید. برنامه را با پزشک یا درمانگر هماهنگ کنید.
• خواب کافی بگیرید و در طول روز استراحت‌های کوتاه بگذارید.
• سیگار نکشید و الکل زیاد نخورید.
• غذای متعادل بخورید و به اندازه آب بنوشید.
• از دیگران حمایت بگیرید. صحبت با خانواده، دوستان یا گروه‌های همدل و در صورت لزوم مشاور، بار روانی بیماری را سبک‌تر می‌کند.

قدم بعدی

اگر علائمی در شما یا نزدیکانتان هست که ماندگار شده یا تکرار می‌شود، بهترین مسیر این است که اول علائم را یادداشت کنید، پزشک را ببینید و بعد دربارهٔ برنامهٔ توانبخشی تصمیم بگیرید. ام‌اس برای همه مسیر یکسانی ندارد؛ بعضی افراد دوره‌های طولانی بدون علامت تازه را تجربه می‌کنند و تشخیص و درمان زودهنگام و توانبخشی در این مسیر کمک‌کننده است.