اختلالات گفتار و زبان اختلال ویژه زبانی (SLI) چیست و چطور درمان می شود؟
اختلال ویژه زبانی یا اختلال زبان رشد به مشکلاتی در زبان اشاره دارد که بدون وجود عوامل حسی، فکری، عصبی، یا عاطفی که بتوانند بهطور منفی بر رشد زبان تأثیر بگذارند، رخ میدهد.
کودک مبتلا به این اختلال در محدوده طبیعی هوش غیرکلامی، مهارتهای حرکتی و رشد اجتماعی و عاطفی قرار دارد. او همچنین در تلفظ کلمات یا صداها مشکلی ندارد.
اختلال زبان خاص بر ارتباط دریافتی و بیانی تأثیر میگذارد. یعنی کودک در درک و استفاده از کلمات برای بیان افکار، ایدهها و احساسات خود مشکل دارد. اگر این اختلال مورد توجه قرار نگیرد، تأثیر آن تا بزرگسالی ادامه مییابد. تحقیقات نشان میدهند کودکان مبتلا بهSLI در خواندن و نوشتن عملکرد ضعیفی دارند.
اخیراً مطالعهای توسط مؤسسه ملی بهداشت (NIH) انجام شد که نشان میدهد حدود 7.6 درصد از کودکان پنج ساله مبتلا با اختلال ویژه زبانی هستند. در مقابل، سندرم داون و اوتیسم، که تأثیر ثانویهای بر مهارتهای زبانی کودک دارند، زیر یک درصد هستند.
انواع اختلالات ویژه زبانی
اختلال ویژه زبانی به دستههای زیر طبقهبندی میشود:
- اختلال بیانی: مشکل در بیان ایدهها، افکار و احساسات خود ازطریق گفتار
- اختلال دریافتی: مشکل در درک و پردازش زبان گفتاری یا نوشتاری
- اختلال آوایی: اختلال در توانایی درک و تغییر صداهای زبان
علت اختلال زبان خاص
در گذشته، تصور میشد که پرورش ضعیف، کمشنوایی، آسیب مغزی و نقصهای مادرزادی عوامل ایجاد SLI هستند. اما در سالهای اخیر، مطالعات انجامشده بر روی این موضوع به علل ژنتیکی رسیدهاند.
چندین مطالعه نشان میدهند که وجود اختلال ویژه زبانی در بین چندین عضو خانواده غیرمعمول نیست. برخی محققان دریافتهاند که 50 تا 75 درصد از کودکانی که مبتلا به اختلال زبان خاص هستند، در خانواده خود عضوی با مشکلات زبانی مشابه دارند.
علائم اختلال ویژه زبانی
در بیشتر موارد، دیر صحبت کردن یا تأخیر در زبان بیانی نشاندهنده وجود اختلال زبان خاص است. اغلب، کودکان مبتلا به SLI تا حدود دو سالگی هیچ کلمهای را بیان نمیکنند یا تعداد کلمات بسیاری کمی را به زبان میآورند. ممکن است در سه سالگی تلاش بیشتری برای صحبت کنند، اما درک صحبتهای آنها دشوار است. با بزرگتر شدن آنها، برای والدین، معلمان و مراقبان آشکارتر میشود که کودک مشکلی گفتاری دارد. این اختلال بهصورت تلاش کودک برای یادگیری کلمات جدید، ناتوانی در برقراری مکالمه با همسالان و ساخت جملات پیچیده آشکار میشود.
کودکان خردسال ذاتاً کنجکاو و پرسشگر هستند و اغلب سؤالات زیادی از بزرگسالان اطراف خود میپرسند. هنگامی که کودک بهندرت خواستههای خود را بیان میکند یا سؤال میپرسد، بسیاری از والدین تصور میکنند که این مسئله صرفاً بهدلیل خجالتی یا کمرو بودن او است. در برخی موارد نیز این تصور درست است اما در موارد دیگر میتواند نشانهای از اختلالی ارتباطی مانند SLI باشد.
یکی از نشانههای رایج مشکل زبانی در کودکان پیشدبستانی، نحوه استفاده آنها از افعال است. کودکان مبتلا به اختلال ویژه زبانی معمولاً زمان افعال را بهدرستی بیان نمیکنند. سایر علائم اختلال زبان خاص در پیشدبستانیها عبارتاند از:
- داشتن مشکل برای کنار هم قرار دادن کلمات و ساخت جملات منسجم
- مشکل در درک و پیروی از دستورالعملهای پیچیدهتر بدون کمک گرفتن از نشانههای بصری
- خطاهای گرامری مکرر در طول صحبت کردن در مقایسه با همسالان
کودکان بزرگتری که اختلال SLI آنها تشخیص داده نشده است ممکن است علائم زیر را نشان دهند:
- استفاده از جملات سادهتر هنگام صحبت کردن
- ناتوانی در پیدا کردن کلمات مناسب
- مشکل در درک زبان مجازی (استعاره و کنایه)
- مشکل در خواندن و سوادآموزی
- مشکلات نوشتاری
- مهارتهای داستانگویی محدود در مقایسه با همسالان
- خطاهای گرامری و احتمالاً املایی
حتماً بخوانید: دیسگرافیا یا اختلال نوشتن چیست؟
تمایز اختلال زبان خاص از سایر ناتوانیها
مشکلات زبان شفاهی با طیف گستردهای از ناتوانیها، ازجمله کمشنوایی، تأخیرهای شناختی گسترده یا ناتوانیها، و اختلالات طیف اوتیسم مرتبط هستند.
تحقیقات نشان میدهند اکثر کودکان مبتلا به SLI شنوایی طبیعی دارند. علاوهبراین، اختلال زبان خاص شامل تأخیرهای رشدی کلی نمیشود؛ کودکان مبتلا به این اختلال در حوزههای غیرزبانی، مانند تعاملات اجتماعی غیرکلامی، بازی و مهارتهای خودیاری مانند غذا خوردن و لباس پوشیدن در محدوده طبیعی عمل میکنند.
کودکان مبتلا به اختلالات طیف اوتیسم دارای نقصهای اصلی در تعاملات اجتماعی و ارتباطات هستند. این نقایص شامل مهارتهای غیرکلامی و کلامی و همچنین برخی رفتارهای مشخصه مانند انجام حرکات تکراری، ناتوانی در انجام بازیهای تخیلی و پایبندی انعطافناپذیر به روالها هستند که در کودکان مبتلا به SLI یافت نمیشوند.
اختلال زبان خاص و ناتوانیهای یادگیری
اختلال زبان خاص، کودکان را به وضوح در معرض خطر مشکلات تحصیلی بعدی، بهویژه اختلالات خواندن، قرار میدهد. مطالعات نشان دادهاند که 40 تا 75 درصد از کودکان مبتلا به SLI در یادگیری خواندن مشکل خواهند داشت. احتمالاً این موضوع به این دلیل است که خواندن به طیف گستردهای از مهارتهای زبانی زمینهای ازجمله دستور زبان و نحو، معناشناسی و مهارتهای آوایی وابسته است.
علاوهبراین، کودکانی که در هنگام ورود به مدرسه مشکلات زبانی مداوم دارند، تنها کسانی نیستند که در معرض ابتلا به اختلال ویژه زبانی هستند؛ کودکانی که قبلاً سابقه اختلال ویژه زبانی داشتهاند اما در تواناییهای زبانی به همسالان خود رسیدهاند، بیشتر از کودکانی که سابقه این اختلال را ندارند درگیر مشکلات خواندن در آینده میشوند.
روش تشخیص اختلال SLI
اگر کودکی علائم اختلال زبان رشد را نشان میدهد، ارزیابی و تشخیص باید در اسرع وقت انجام شود.
اگر کودک علائم زیر را داشته باشد مبتلا به اختلال خاص زبان است:
- مشکلات زبانی که زندگی روزمره کودک را مختل کرده و در مدرسه و یادگیری تداخل ایجاد میکنند.
- عدم وجود علت شناختهشده یا بیماریهای همزمانی که میتوانند بر رشد زبان تأثیر بگذارند. این بدان معناست که کمشنوایی، تأخیر کلی در رشد، اوتیسم یا سایر اختلالات رد میشوند.
- عملکرد کودک در آزمون استاندارد زبان بهطور قابل توجهی پایینتر از نتایج معمول برای سطح سنی او است. در این راستا آسیبشناس گفتار و زبان (SLP) واژگان، دستور زبان، درک و تولید را بررسی میکند.
بهعلاوه گفتاردرمانگر بهطور مستقیم کودک را تحت نظر میگیرد و نحوه برقراری ارتباط و بازی او با اسباب بازیها و همسالان را یادداشت میکند. والدین و معلمان نیز باید پرسشنامهها را تکمیل کنند و با آنها مصاحبه میشود تا اطلاعاتی درمورد سابقه خانوادگی، توانایی یادگیری و عملکرد مدرسه کودک جمعآوری شود.
اختلال زبان خاص چگونه درمان میشود؟
درمان SLI معمولاً شامل گفتاردرمانی برای توسعه مهارتهای زبانی است. درمان ممکن است شامل تمریناتی برای بهبود واژگان، ساختار جمله و دستور زبان باشد. علاوه بر گفتاردرمانی فردی، جلسات گروه درمانی میتوانند به کودکان کمک کنند تا مهارتهای زبانی را در محیطی اجتماعی تمرین کنند.
رویکردهای درمانی کلیدی برای SLI عبارتاند از:
- گفتاردرمانی: جلساتی با گفتاردرمانگر که بر بهبود مهارتهای زبانی خاص مانند دستور زبان، واژگان و تشکیل جمله تمرکز دارند.
- برنامههای مداخله زبانی: برنامههای ساختاریافتهای که حمایت اضافی را برای کودکان مبتلا به SLI، چه در مدارس و چه ازطریق درمان خصوصی، فراهم میکنند.
- مشارکت والدین: والدین میتوانند با تشویق کودک به برقراری ارتباط، خواندن کتاب، داستانسرایی و استفاده از محیطهای غنی از زبان، نقش مهمی در حمایت از رشد زبان فرزندشان ایفا کنند.
والدین و مدارس چگونه میتوانند به کودکان مبتلا به اختلال ویژه زبانی کمک کنند؟
والدینی که درمورد رشد زبان کودک نوپا یا پیشدبستانی خود نگرانی دارند، باید بهدنبال ارزیابی توسط متخصص گفتار-زبان واجد شرایط باشند. این نوع ارزیابیها را میتوان به چندین روش دریافت کرد. والدین میتوانند با ناحیه آموزش محلی خود تماس بگیرند تا درخواست غربالگری رشدی کنند.
کودکان خردسال با مشکلات زبانی قابل توجه میتوانند در جلسات گفتاردرمانی شرکت کنند. شناسایی و مداخله زودهنگام برای تقویت رشد زبان کودکان بسیار مهم است. اگرچه مداخله زبانی ممکن است خطر مشکلات خواندن در آینده را از بین نبرد، میتواند از بسیاری از مشکلات جلوگیری کند یا آنها را کاهش دهد. بهعنوان مثال، کودکان مبتلا به اختلال زبانی ممکن است دچار عصبانیتهای شدید شوند که بهدلیل ناامیدی ناشی از ناتوانی در برقراری ارتباط مؤثر رخ میدهند؛ مداخلهای که کودکان را قادر میسازد خواستهها و نیازهای خود را بیان کنند، میتواند به جلوگیری از این نوع مشکلات رفتاری کمک کند.
باید توجه داشت که اگرچه کودکان مبتلا به SLI در مقایسه با سایر کودکان در معرض خطر قابل توجهی برای مشکلات خواندن قرار دارند، به هیچ وجه محکوم به خواندن ضعیف نیستند. برخی از نوجوانان با سابقه SLI در پیشدبستانی بهطور عادی در مدرسه پیشرفت میکنند، و آنهایی که مشکلات مداوم دارند قطعاً میتوانند کمک دریافت کنند. برای رسیدن به این هدف، مدارس میتوانند با ارائه آموزشهای صریح و سیستماتیک به تقویت مهارت خواندن کودک کمک کنند.
آیا میتوان از اختلال ویژه زبانی پیشگیری کرد؟
راه شناخته شدهای برای پیشگیری از SLI وجود ندارد، اما مداخله زودهنگام میتواند نتایج رشد زبان را بهطور قابل توجهی بهبود بخشد. والدین و مراقبان میتوانند با درگیر شدن در ارتباط منظم، خواندن برای کودکان و تشویق استفاده از زبان از سنین پایین، از آنها حمایت کنند.
چه زمانی باید برای اختلال زبان خاص به گفتار درمانگر مراجعه کنم؟
اگر فرزند شما در مقایسه با همسالان خود نشانههای تأخیر در گفتار یا رشد زبان را نشان میدهد، یا اگر برای برقراری ارتباط مؤثر مشکل دارد، بهتر است با گفتاردرمانگر مشورت کنید. مداخله زودهنگام میتواند به بهبود مهارتهای زبانی و جلوگیری از مشکلات تحصیلی یا اجتماعی بیشتر کمک کند.
جمعبندی
اختلال ویژه زبانی، اختلالی رشدی و شایع است که با مشکلات مداوم در درک یا بیان زبان مشخص میشود. البته کودکان مبتلا به این اختلال از نظر هوش غیرکلامی، شنوایی و رشد اجتماعی در محدوده طبیعی قرار دارند. این اختلال برخلاف اوتیسم یا کمشنوایی، به خودی خود ناشی از عاملی شناختهشده نیست و مطالعات آن را بیشتر به عوامل ژنتیکی نسبت میدهند. کودکان مبتلا به SLI اغلب دیر صحبت کردن را تجربه میکنند، در دستور زبان (بهویژه صرف افعال)، تشکیل جملات پیچیده و یافتن کلمات مشکل دارند، که این چالشها میتوانند بر عملکرد تحصیلی (مانند خواندن و نوشتن) و تعاملات اجتماعی آنها تأثیر بگذارند. تشخیص زودهنگام و مداخله با گفتاردرمانی برای بهبود مهارتهای زبانی و پیشآگهی بلندمدت این افراد بسیار حیاتی است. کلینیک توانبخشی رسش یکی از مراکزی است که با تشکیل جلسات گفتاردرمانی به کودکان مبتلا به اختلال ویژه زبانی کمک میکند.
منابع
