بیش فعالی درمان گیاهی و طب سنتی بیش فعالی؛ آیا مؤثر است؟
برخی خانوادهها برای کمک به مدیریت علائم ADHD به داروهای گیاهی و مکملها علاقهمند هستند. بااینحال، شواهد مربوط به اثربخشی این روشها محدود و برای بسیاری از آنها قطعی نیست. داروهای گیاهی نباید بدون مشورت پزشک جایگزین داروهای تجویزشده، رفتاردرمانی یا آموزش والدین شوند. در این مقاله، شواهد موجود، محدودیتها و نکات ایمنی مکملهای مورد استفاده در بیشفعالی را بررسی میکنیم.
آیا درمان گیاهی ADHD مؤثر است؟
بیش فعالی اختلالی عصبیرشدی است که میتواند با بیتوجهی، بیشفعالی و تکانشگری همراه باشد. درمان مناسب به سن، شدت علائم، مشکلات همراه، شرایط خانوادگی و عملکرد فرد در خانه، مدرسه یا محل کار بستگی دارد.
برخی مکملها ممکن است در شرایط خاص، مانند وجود کمبود آهن، روی یا ویتامین D، مورد توجه قرار گیرند. اما مصرف خودسرانه مکمل، بهخصوص با هدف جایگزینکردن داروی ADHD، میتواند بیفایده یا حتی خطرناک باشد.
راهنماهای معتبر بر تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم و مراقبت جامع تأکید میکنند. مکملهای غذایی و داروهای گیاهی نباید جایگزین برنامه درمانی فردی شوند. همچنین شواهد کافی برای توصیه عمومی حذف رنگهای خوراکی یا رژیمهای محدودکننده برای همه کودکان مبتلا به ADHD وجود ندارد.
برای آشنایی با گزینههای اصلی درمان، میتوانید راهنمای درمان بیشفعالی یا ADHD را مطالعه کنید.
مکمل های و گیاهان رایج
امگا 3 : اسیدهای چرب ضروری
اسیدهای چرب امگا 3، بهویژه EPA و DHA، بیشتر از طریق ماهیهای چرب و برخی مکملها دریافت میشوند. پژوهشها درباره تأثیر امگا 3 بر علائم ADHD نتایج یکسانی نداشتهاند. در برخی مطالعات، بهبود خفیف بعضی علائم گزارش شده است، اما اثر آن معمولاً از درمانهای دارویی استاندارد کمتر است و شواهد برای توصیه عمومی کافی نیست.
بهتر است امگا 3 ابتدا از طریق رژیم غذایی متعادل دریافت شود. مصرف مکمل باید با توجه به سن، وضعیت سلامت، داروهای مصرفی و خطر احتمالی خونریزی بررسی شود.
منیزیم
منیزیم برای عملکرد عضلات، اعصاب و بسیاری از فرایندهای بدن ضروری است. بااینحال، شواهد کافی وجود ندارد که مصرف منیزیم، بدون وجود کمبود، ADHD را درمان کند.
مصرف مقدار زیاد منیزیم، بهویژه از طریق مکملها، ممکن است باعث اسهال و ناراحتی گوارشی شود. نوع مکمل، مقدار مصرف و نیاز فرد باید توسط پزشک یا داروساز تعیین شود.
ویتامین سی
ویتامین سی فواید زیادی برای بدن دارد. این ویتامین نهتنها به سلامت ایمنی کمک میکند، بلکه برای بسیاری از عملکردهای دیگر نیز در بدن ما مفید است. در مطالعهای، اثرات ترکیب ویتامین سی با آلفا لینولنیک اسید (ALA) بهشکل روغن کتان مورد بررسی قرار گرفت. نتایج مطالعه تأثیر مثبت بر رفتار کودکان مبتلا به بیش فعالی را نشان دادند. این تأثیرات ممکن است بهدلیل خواص آنتیاکسیدانی ویتامین سی و فراهمی زیستی آن برای سلولها هنگام مخلوط شدن با ALA باشند. اما شواهد کافی درباره اثربخشی آن برای بیش فعالی وجود ندارد.
روی
برخی مطالعات، بهویژه در مناطقی که کمبود روی شایعتر است، احتمال ارتباط بین سطح پایین روی و شدت بیشتر بعضی علائم ADHD را بررسی کردهاند. بااینحال، این موضوع به معنای مناسببودن مکمل روی برای همه کودکان نیست.
دوزهای بالای روی میتواند باعث تهوع، ناراحتی گوارشی و اختلال در جذب بعضی مواد معدنی شود. بنابراین مکمل روی باید بر اساس نیاز واقعی و نظر پزشک مصرف شود.
آهن
آهن مادهای معدنی است که چندین عملکرد مهم در بدن دارد که یکی از مهمترین آنها حمل اکسیژن در سراسر بدن بهعنوان بخشی از گلبولهای قرمز است. این ماده مغذی ضروری باید ازطریق مواد غذایی دریافت شود. کوفاکتور آهن در درمان بیش فعالی مورد مطالعه قرار گرفته است؛ زیرا یک کوفاکتور در سنتز آدرنالین و دوپامین مؤثر است و این دو عامل ممکن است درمورد بیشفعالی دچار اختلال شوند.
اگر کودک علائم کمبود آهن یا عوامل خطر آن را دارد، پزشک ممکن است آزمایش و بررسی تغذیهای را پیشنهاد کند.
مصرف آهن بدون آزمایش و تجویز پزشک توصیه نمیشود؛ زیرا دریافت بیشازحد آهن میتواند مسمومیت ایجاد کند. آهن را فقط در صورت تأیید کمبود و طبق دستور متخصص مصرف کنید.
ویتامین دی
پایینبودن سطح ویتامین D در برخی افراد مبتلا به ADHD گزارش شده است، اما این موضوع ثابت نمیکند که مصرف ویتامین D برای همه افراد علائم ADHD را کاهش میدهد.
اگر احتمال کمبود وجود داشته باشد، پزشک میتواند آزمایش و مقدار مناسب مکمل را مشخص کند. از مصرف دوزهای بالا بدون آزمایش و نظارت پزشکی خودداری کنید.
اسیدهای آمینه (پروتئین) و انتقالدهندههای عصبی
مغز انواع مختلفی از پیامرسانهای شیمیایی یا انتقالدهندههای عصبی را برای تنظیم بیداری و خواب میسازد و افراد مبتلا به بیش فعالی ممکن است پس از خوردن صبحانه غنی از پروتئین و ناهار بهتر عمل کنند.
پروتئینها با ارائه آمینو اسیدها، بلوکهای سازنده انتقالدهندههای عصبی، که پیامرسانهای بیوشیمیایی هستند که سیگنالها را از یکی از سلولهای مغز به سلول دیگر منتقل میکنند، بر عملکرد مغز تأثیر میگذارند.
دو اسید آمینه تریپتوفان و تیروزین، برای ساخت بلوکهای انتقالدهندههای عصبی مهم هستند؛ زیرا بر سروتونین، که از اسید آمینه تریپتوفان ساخته میشود و همچنین دوپامین، اپی نفرین و نوراپی نفرین که از آمینو ساخته میشوند، تأثیر میگذارند. تیروزین اسیدی تریپتوفان نوعی اسید آمینه ضروری است.
بررسی گیاهان دارویی
باکوپا منیری
باکوپا منیری در طب آیورودا کاربرد دارد و در برخی پژوهشهای محدود، عملکرد شناختی و توجه بررسی شده است. بااینحال، تعداد و کیفیت مطالعات برای نتیجهگیری قطعی درباره درمان ADHD کافی نیست.
باکوپا ممکن است باعث ناراحتی گوارشی، خوابآلودگی یا تداخل با برخی داروها شود. برای کودکان، استفاده از آن باید پس از بررسی دقیق پزشک انجام شود.
جینسینگ
جینسینگ گیاهی محبوب و متنوع است که محبوبترین آنها جینسینگ آمریکایی و کرهای هستند. درحالیکه این گیاه بهعنوان محرک شناختی عمل میکند، برخلاف اکثر داروهای بیش فعالی، عوارض جانبی شدیدی ندارد.
جینسینگ در برخی مطالعات کوچک برای توجه یا تکانشگری بررسی شده است، اما شواهد آن برای توصیه درمانی عمومی کافی نیست. محصولات جینسینگ از نظر نوع، مقدار ماده مؤثر و کیفیت تولید با یکدیگر تفاوت دارند.
جینسینگ ممکن است با بعضی داروها تداخل داشته باشد و در برخی افراد باعث بیخوابی، بیقراری یا ناراحتی گوارشی شود. مصرف آن در کودک باید فقط با نظر متخصص انجام شود.
عصاره بلوبری
بلوبری فواید عصبیشناختی زیادی دارد که میتواند بهطور مستقیم برای کودکان مبتلا به بیش فعالی مفید باشد. عصاره این گیاه میتواند فعالیت مغز را در مناطقی که بر عملکرد اجرایی تأثیر میگذارند، تحریک کند. عصاره بلوبری نیز مانند منیزیم تواناییهای شناختی و ذهنی کودک را بهبود میبخشد.
مطالعهای بر روی اثرات مکملهای بلوبری بر کودکان 7 تا 10 ساله انجام شد و نتایج آن افزایش عملکرد اجرایی، خلقوخو و حافظه کوتاهمدت آزمودنیها را نشان دادند.
جینکو بیلوبا
از جینکو بیلوبا برای کمک به افزایش وضوح ذهنی و بهبود حافظه استفاده میشود. همچنین این گیاه به تقویت تمرکز کوتاه کودکان و حمایت از عملکرد مغز سالم آنها کمک میکند.
این گیاه حاوی گلیکوزیدهای فلاونول است که خاصیت آنتیاکسیدانی دارد. مصرف این گیاه در دوز مناسب میتواند باعث کاهش استرس اکسیداتیو و ارتقاء فعالیتهای مغزی سالم شود. شواهد درباره جینکو بیلوبا برای ADHD محدود است و مطالعات کوچک موجود برای توصیه عمومی آن کافی نیستند.
افرادی که داروهای رقیقکننده خون، برخی داروهای ضدالتهاب یا داروهای مؤثر بر انعقاد مصرف میکنند، باید پیش از مصرف جینکو با پزشک مشورت کنند. این مکمل برای کودکان نباید خودسرانه استفاده شود.
رودیولا روزیا
رودیولا روزیا، آونا ساتیوا و آبقاشقی در برخی محصولات مکمل با ادعای بهبود انرژی، تمرکز یا حافظه عرضه میشوند. شواهد مستقیم و باکیفیت درباره اثربخشی آنها در ADHD محدود است و نتایج مطالعات کوچک را نمیتوان به همه کودکان یا بزرگسالان تعمیم داد.
در مورد این محصولات، کیفیت عصاره، مقدار ماده مؤثر و احتمال تداخل دارویی اهمیت زیادی دارد. اگر فرد داروی ADHD یا داروی دیگری مصرف میکند، پیش از استفاده باید ترکیبات محصول با پزشک یا داروساز بررسی شود.
پیکنوژنول
پیکنوژنول، عصارهای گیاهی است که از پوست درخت کاج دریایی فرانسوی به دست میآید. این گیاه بهعنوان عصاره پوست درخت کاج نیز شناخته میشود و هورمونهای استرس را متعادل میکند و در عین حال سطح دوپامین و آدرنالین را کاهش میدهد. برخی مطالعات کوچک درباره آن انجام شده، اما شواهد کافی درباره اثربخشی و ایمنی آن برای ADHD وجود ندارد و نمیتوان آن را درمان اثباتشده ADHD دانست.
ریشه والرین (سنبل الطیب) و عصاره بادرنجبویه
سنبلالطیب و بادرنجبویه بهدلیل اثر آرامبخش، گاهی برای اضطراب یا مشکلات خواب استفاده میشوند. کاهش بیخوابی یا اضطراب با درمان خود ADHD تفاوت دارد؛ بنابراین بهترشدن خواب لزوماً به معنای کاهش علت اصلی علائم ADHD نیست.
این گیاهان ممکن است باعث خوابآلودگی شوند و با داروهای آرامبخش یا سایر داروهای مؤثر بر سیستم عصبی تداخل داشته باشند. استفاده از ترکیبات گیاهی چندگانه، بدون اطلاع پزشک، بهویژه برای کودک، مناسب نیست.
رودیولا، آونا ساتیوا و آبقاشقی
رودیولا روزیا، آونا ساتیوا و آبقاشقی در برخی محصولات مکمل با ادعای بهبود انرژی، تمرکز یا حافظه عرضه میشوند. شواهد مستقیم و باکیفیت درباره اثربخشی آنها در ADHD محدود است و نتایج مطالعات کوچک را نمیتوان به همه کودکان یا بزرگسالان تعمیم داد.
در مورد این محصولات، کیفیت عصاره، مقدار ماده مؤثر و احتمال تداخل دارویی اهمیت زیادی دارد. اگر فرد داروی ADHD یا داروی دیگری مصرف میکند، پیش از استفاده باید ترکیبات محصول با پزشک یا داروساز بررسی شود.
گل ساعتی
گل ساعتی بیشتر بهعنوان گیاهی آرامبخش برای اضطراب و مشکلات خواب شناخته میشود. شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد این گیاه خود ADHD را درمان میکند.
مصرف گل ساعتی همراه با داروهای خوابآور، آرامبخش یا الکل میتواند خوابآلودگی را افزایش دهد. برای کودک، مصرف آن بدون ارزیابی متخصص توصیه نمیشود.
مکملها چه زمانی ممکن است مفید باشند؟
مکملها ممکن است در شرایط مشخصی بررسی شوند، از جمله:
- کمبود تأییدشده آهن، روی، منیزیم یا ویتامین D.
- رژیم غذایی محدود یا شرایطی که دریافت مواد مغذی را کاهش میدهد.
- نیاز به اصلاح تغذیه بر اساس ارزیابی پزشک یا متخصص تغذیه.
- وجود مشکل همراه، مانند اختلال خواب، که نیازمند ارزیابی جداگانه است.
وجود یک کمبود تغذیهای بهتنهایی ثابت نمیکند که مکمل، درمان ADHD است. هدف مکمل باید اصلاح کمبود یا نیاز مشخص باشد، نه جایگزینکردن درمان اصلی.
نکات ایمنی پیش از مصرف
«طبیعی» بودن یک محصول به معنای بیخطر بودن آن نیست. بسیاری از محصولات گیاهی برای کودکان از نظر ایمنی بلندمدت بهطور کامل مطالعه نشدهاند.
پیش از مصرف هر مکمل، این اطلاعات را با پزشک یا داروساز در میان بگذارید:
- سن و وزن کودک یا فرد مصرفکننده.
- نام دقیق محصول و فهرست ترکیبات آن.
- مقدار و تعداد دفعات مصرف.
- داروهای تجویزی و بدون نسخه.
- مکملها و گیاهان دیگری که همزمان مصرف میشوند.
- سابقه حساسیت، بیماری کبد، بیماری کلیه، تشنج یا مشکلات انعقادی.
- وجود اضطراب، بیخوابی، افسردگی یا بیماریهای همراه.
از مصرف همزمان چند محصول گیاهی خودداری کنید؛ زیرا در این حالت تشخیص ماده مؤثر، علت عارضه یا دلیل تداخل بسیار دشوارتر میشود.
چه زمانی مصرف را متوقف کنیم؟
در صورت بروز علائم زیر، مصرف مکمل را متوقف کرده و با پزشک تماس بگیرید:
- بثورات پوستی، تورم لب یا صورت و دشواری تنفس.
- تپش قلب، درد قفسه سینه یا افزایش شدید بیقراری.
- خوابآلودگی غیرعادی یا گیجی.
- استفراغ یا اسهال مداوم.
- خونریزی یا کبودی غیرمعمول.
- بدترشدن خواب، اضطراب، تحریکپذیری یا رفتارهای تکانشی.
- تغییر واضح در خلقوخو یا بروز افکار آسیب به خود.
در شرایط اورژانسی، مانند دشواری تنفس، بیهوشی یا تشنج، باید فوراً از خدمات اورژانسی کمک بگیرید.
نقش تغذیه و سبک زندگی
تغذیه متعادل، خواب کافی و فعالیت بدنی منظم میتوانند به سلامت عمومی و مدیریت بهتر علائم کمک کنند، اما بهتنهایی درمان ADHD محسوب نمیشوند.
اقدامات مفید شامل موارد زیر است:
- تنظیم ساعت خواب و بیداری.
- مصرف وعدههای غذایی متعادل و منظم.
- استفاده از منابع پروتئین، میوه، سبزیجات و غلات کامل.
- فعالیت بدنی متناسب با سن و شرایط فرد.
- کاهش مصرف نوشیدنیهای انرژیزا و کافئین، بهویژه در کودکان و نوجوانان.
- کاهش عوامل حواسپرتی هنگام انجام تکالیف.
- استفاده از برنامه روزانه، دستورهای کوتاه و پاداش فوری برای رفتار مطلوب.
حذف گروههای غذایی یا رنگهای خوراکی نباید بهصورت عمومی و بدون برنامه انجام شود. اگر خانواده ارتباط مشخصی بین یک ماده غذایی و تغییر رفتار کودک مشاهده میکند، بهتر است یک دفتر ثبت غذا و رفتار تهیه و موضوع را با پزشک یا متخصص تغذیه بررسی کند.
درمان اصلی ADHD چیست؟
برنامه درمانی باید بر اساس شرایط هر فرد تنظیم شود. ممکن است شامل یک یا چند مورد از این گزینهها باشد:
- ارزیابی و تشخیص توسط متخصص.
- آموزش والدین و مداخلات رفتاری.
- رفتاردرمانی یا درمان شناختیرفتاری در موارد مناسب.
- حمایتهای آموزشی در مدرسه.
- داروی تجویزشده، در صورت مناسببودن.
- اصلاح خواب، تغذیه، فعالیت بدنی و برنامه روزانه.
- بررسی و درمان اختلالات همراه.
موسیقیدرمانی، کاردرمانی، آموزش مهارتهای اجتماعی یا سایر خدمات توانبخشی ممکن است برای برخی افراد مفید باشند، اما انتخاب آنها باید به نیازهای فرد و ارزیابی تخصصی وابسته باشد.
جمعبندی
داروهای گیاهی و مکملها ممکن است برای برخی افراد، بهویژه در صورت وجود کمبودهای تغذیهای یا مشکلات همراه، موضوع بررسی باشند؛ اما شواهد اثربخشی آنها در ADHD یکسان و قطعی نیست. هیچ مکملی نباید بدون ارزیابی پزشک جایگزین دارو، رفتاردرمانی، آموزش والدین یا سایر مداخلات اصلی شود. پیش از مصرف هر مکمل، پزشک باید از سن کودک، بیماریهای همراه، داروهای مصرفی و احتمال تداخلها اطلاع داشته باشد. برای آشنایی با گزینههای اصلی درمان، به صفحه جامع درمان بیش فعالی یا ADHD مراجعه کنید.
جهت دریافت مشاوره رایگان برای درمان اختلالات مختلف و رزرو وقت می توانید با شماره های 09362020364، 02166013282 و یا شماره واتساپ 09364904632 تماس حاصل فرمایید. کلینیک رسش همیشه درکنار شما و پاسخگوی شماست.
منابع
